پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٢٩ - شرح و تفسير مجموعه اندرزهاى گرانبها

را براى كارهاى خير توفيق عنايت كن؛ يعنى وسايل آن را اعم از روحانى و جسمانى فراهم نما. به يقين آنچه در اختيار ماست بايد خودمان فراهم سازيم و آنها را كه از اختيار ما بيرون است بايد از خدا بخواهيم و اين دو معنا به يك حقيقت باز مى‌گردند؛ يعنى هر دو توفيقات الهى و حفظ تجربه‌ها سبب موفقيت است.

در روايات اسلامى درباره اهميت تجربه تعبيرات بسيار جالبى ديده مى‌شود.

از جمله در حديثى از امام اميرمؤمنان عليه السلام مى‌خوانيم:

«الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُبِ‌

؛ عقل همان حفظ تجربه‌هاست». [١] و در جاى ديگر:

«الْعَقْلُ غَريزَةٌ تَزيدُ بِالْعِلْمِ‌

بِالتَّجارُبِ‌

؛ عقل غريزه‌اى (الهى) است كه با علم و دانش و تجربه افزايش مى‌يابد». [٢]

استفاده كردن از تجارب پيشينيان مخصوصاً براى زمامداران و سياست‌مداران از اهم امور است تا آنجا كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«لا يَطْمَعَنَّ ... وَلا الْقَليلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجِبُ بِرَأْيِهِ في رِئاسَةٍ

؛ افراد كم تجربه كه تنها به آراى خود تكيه مى‌كنند هرگز در رياست موفق نخواهند شد». [٣]

در بحث‌هاى گذشته نهج‌البلاغه نيز بارها امام عليه السلام بر اهميت استفاده از تجربه‌ها تأكيد فرموده است؛ از جمله در خطبه ١٧٦ كه در آن مواعظ بسيار سودمندى آمده است، با قاطعيت مى‌فرمايد:

«وَمَنْ لَمْ يَنْفَعْهُ اللَّهُ بِالْبَلاءِ وَالتَّجارُبِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِشَي‌ءٍ مِنَ الْعِظَةِ

؛ آن كس كه خدا او را به وسيله آزمون‌ها و تجربه‌ها بهره‌مند نسازد از هيچ پند واندرزى سود نخواهد برد». [٤]

در عهدنامه مالك اشتر نيز بر اين امر تأكيد شده بود، امام عليه السلام در خطاب به‌

[١]. غررالحكم، ح ١٠١٤٠.

[٢]. همان، ح ٤٤٣.

[٣]. بحارالانوار، ج ٦٩، ص ١٩٠.

[٤]. نهج‌البلاغه، خطبه ١٧٦.