پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٢٨ - شرح و تفسير مجموعه اندرزهاى گرانبها
بازى مىكردند. [١]
سپس در يازدهمين نكته به مسئله مهم ديگرى اشاره كرده مىفرمايد: «حفظ تجربهها بخشى از موفقيت است»؛
(وَمِنَ التَّوْفِيقِ حِفْظُ التَّجْرِبَةِ)
. منظور از تجربه در اينجا مفهوم عام آن است و تجربههاى شخصى و تجارب ديگران را شامل مىشود و تعبير به «مِنَ التَّوفِيقِ» اشاره به اين است كه انسان قسمت مهمى از موفقيت خود را در كارها، از تجربههاى پيشين خود و تجارب ديگران استفاده مىكند و در واقع انباشته شدن تجربهها بر يكديگر سبب موفقيت در تمام زمينههاى علمى و سياسى و اجتماعى و اخلاقى است و آن كس كه خود را از تجربههاى ديگران بىنياز بداند و به تجربههاى پيشين خود اعتنا نكند به يقين گرفتار شكستهاى پىدرپى خواهد شد.
اساساً بعضى از علوم و دانشها بر اساس تجربه پيشرفت كرده كه نام علوم تجربى هم بر آنها نهادهاند. از كجا طبيب مىداند كه فلان دارو براى فلان بيمارى مؤثر است؟ آيا جز از تجربههاى خويش و تجربههاى ديگران استفاده كرده است؟ امروز آزمايشگاهها كه ابزار تجربه است در سراسر دنيا در علوم مختلف برپاست و اينها تفسير روشنى بر كلام امام عليه السلام است كه مىفرمايد: «حفظ تجربهها بخش مهمى از موفقيت را تشكيل مىدهد».
قرآن مجيد بخش عظيمى از تاريخ اقوام پيشين را براى مسلمانان شرح داده است كه فلسفه آن همان استفاده كردن از تجربه زندگى پيشينيان است. گاه مىفرمايد: برويد آثار آنها را در نقاط مختلف زمين ببينيد، و عبرت بگيريد.
واژه «توفيق» در استعمالات روايات دو معنا دارد: يك معناى آن همان موفقيت در كارها است كه در نكته حكيمانه بالا به آن اشاره شده و معناى ديگر آن آماده شدن وسائل اعم از معنوى و مادى است و اين كه دعا مىكنيم: خدايا! ما
[١]. وفيات الاعيان، ج ٦، ص ٣٨٥؛ فى ظلال نهجالبلاغه، ج ٤، ص ٣٤٥.