پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٢٨ - شرح و تفسير به حدّ خود قانع باش!

خويش را طبيبى حاذق و لايق بپندارد و دستورات طبى صادر كند كه باعث خطر جانى براى گروهى شود، او به يقين دنيا و آخرت خود را تباه ساخته است.

شاهد اين تفسير، جمله معروفى است كه در افواه دانشمندان شهرت يافته‌

«رَحِمَ اللَّهُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَلَمْ يَتَجاوَزْ حَدَّهُ‌

؛ خدا رحمت كند كسى را كه قدر و منزلت خويش را بشناسد و از حدّ خود تجاوز نكند».

شاهد ديگر بر اين تفسير همان چيزى است كه در خطبة ١٦ نهج‌البلاغه‌ گذشت:

«هَلَكَ مَنِ ادَّعَى‌، وَخابَ مَنِ افْتَرى‌، مَنْ أَبْدَى‌ صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَكَ وَكَفَى‌ بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَلَّا يَعْرِفَ قَدْرَهُ‌

؛ آن كس كه به ناحق ادعايى كند هلاك مى شود و آن كس كه با دروغ و افترا مقامى را طلب كند محروم مى گردد و به جايى نمى رسد و آن كس كه (با ادّعاهاى باطل) به مبارزه با حق برخيزد و در برابر آن قد علم كند هلاك خواهد شد و در نادانى انسان همين بس كه قدر خويش را نشناسد».

ولى همان‌گونه كه در ذيل خطبه ١٠٣ گذشت‌ [١] اين جمله تفسير ديگرى نيز مى تواند داشته باشد كه انسان به موهبت الهى قدر و مقام والايى دارد و جِرم صغيرى است كه عالم كبير در آن خلاصه شده است حتى مى‌تواند از فرشتگان آسمان بالاتر رود. آرى چنين است مقام آدميت، بنابراين اگر مقام خود را درست نشناسد و شخصيت خويش را با درهم و دينار و مقامى معاوضه كند و در هوا و هوس‌ها و شهوات غوطه ور شود و از رسيدن به مقام قرب الهى باز ماند خود را هلاك كرده است، چرا كه قدر خود را نشناخته است.

با توجه به آنچه گذشت و تبادر عمومى دانشمندان از اين حديث معناى اوّل مناسب‌تر به نظر مى‌رسد، هرچند در بعضى از روايات نيز تعبيراتى است كه معناى دوم را تداعى مى‌كند؛ مانند آنچه در كلام ديگرى از امام اميرمؤمنان عليه السلام آمده است كه مى فرمايد:

«مَنْ حَصَّنَ شَهْوَتَهُ فَقَدْ صَانَ قَدْرَه» [٢]

هرچند جمع ميان‌

[١]. در عبارت: «العالِمُ مَنْ عَلِمَ قَدْرُهُ»

[٢]. كافى، ج ٨، ص ٢٢، خطبه وسيله.