پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٨٢ - شرح و تفسير سوء ظن درباره دوستان ثقه ظلم است
بعضى از شارحان نهج البلاغه اين گفتار حكيمانه را به صورت مسئلهاى اصولى (اصول فقه) عنوان كردهاند و آن اين است كه هر گاه مطلبى به دليل معتبر ثابت شود، عدول از آن جز با دليل معتبر جايز نيست و حديث معروف باب استصحاب:
«لا تَنْقُضِ الْيَقينَ بِالشَّكِ» [١]
را اشاره به آن مىدانند.
بعضى از شارحان نيز قضاء را در اينجا به معناى قضاوت مصطلح؛ يعنى داورى براى فصل خصومت گرفتهاند كه قاضى نمىتواند در برابر شخص مورد اعتماد، با ظن و گمانش قضاوت كند.
ولى ظاهر اين است كه اين حديث شريف معناى وسيع و گستردهاى دارد و اشاره به يك مفهوم گسترده اخلاقى است كه عدالت در آن مانع از داورى درباره اشخاص مورد اعتماد به ظن و گمان مىشود.
البته افراد متهم؛ يعنى كسانى كه سوء سابقه دارند يا ظاهر آنها ظاهر قابل اعتمادى نيست از اين حكم خارج اند. البته نه به اين معنا كه انسان بىدليل آنها را متهم كند، بلكه به اين معنا كه انسان از آنها احتياط نموده و بر حذر باشد. شبيه اين گفتار حكيمانه احاديث ديگرى است كه با تعبيرات متفاوتى اين موضوع را دنبال مىكند: در غررالحكم از آن حضرت نقل شده كه فرمود:
«سُوءُ الظَّنّ بِالْمُحْسِنِ شَرُّ الْإثْمِ وَأقْبَحَ الظُّلْمِ
؛ سوء ظن به نيكوكار بدترين گناه و زشتترين ستمهاست». [٢]
در حديث ديگرى در همان كتاب مىخوانيم:
«سُوءُ الظَّنّ بِمَنْ لا يَخُونُ مِنَ اللُّؤْمِ
؛ سوء ظن به كسى كه خيانت نمىكند نشانه پستى و لئامت است». [٣]
در حديث جالب ديگرى در همان كتاب آمده است كه امام عليه السلام مىفرمايد:
«شَرُّ النّاسِ مَنْ لا يَثِقُ بِأحَدٍ لِسُوءِ ظَنّهِ وَلا يَثِقُ بِهِ أحَدٌ لِسُوءِ فِعْلِهِ
؛ بدترين مردم كسى
[١]. وسائل الشيعه، ج ١، ص ٢٤٥.
[٢]. غررالحكم، ح ٥٦٧٢.
[٣]. همان، ح ٥٦٧٣.