پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٨٢ - شرح و تفسير وسعت پيمانه علم
ناآگاهى گمان مىبرند مىتواند روزى جانشين مغز انسان شود هر كدام ظرفيت محدودى دارند كه وقتى اشباع شد مطلب تازهاى را نمىپذيرد در حالى كه روح آدمى چنين نيست و بسيارند دانشمندان بزرگى كه تا آخرين لحظههاى عمر در تكاپوى علم و دانش بوده و هر روز حتى در واپسين ساعات عمر حقيقت تازهاى را كشف مىكردند.
از جمله كسانى كه به اين حقيقت در شرح كلام حكيمانه بالا اشاره كرده ابن ابىالحديد معتزلى است كه در شرح نهجالبلاغه خود چنين مىگويد: «در ذيل اين كلام سرّ عظيمى نهفته شده و رمزى است به معناى شريف پيچيدهاى كه طرفداران نفس ناطقه (روح مجرد) از اين راه دليل براى اثبات عقيده خود گرفتهاند نتيجه آن اين است كه قواى جسمانى بر اثر تكرار افعال خسته و ناتوان مىشوند؛ مثلًا هرگاه با چشمهاى خود پيوسته صحنههايى را ببينيم چشم خسته مىشود و اگر باز هم ادامه دهيم ممكن است چشم صدمه ببيند. همچنين است گوش انسان از شنيدن صداهاى مكرر به زحمت مىافتد (و خسته و ناتوان مىگردد) و چنين است ساير قواى جسمانى؛ ولى وقتى به قوه عاقله مىرسيم مىبينيم قضيه برعكس است، چرا كه هر گاه معقولات بيشترى به اين قوه وارد گردد، نيرو و توان و وسعت و انبساط آن بيشتر مىشود و آمادگى براى درك مسائل جديدى غير از آنچه قبلًا دريافته پيدا مىكند و در حقيقت تكرار معقولات شمشير آن را تيزتر كرده و زنگار آن را مىزدايد و به همين دليل مىتوان گفت: قواى جسمانى همه مادى هستند؛ اما قوه عاقله مجرد است و ماوراى ماديات». [١] يكى از بخشهاى قوه عاقله، حافظه انسان است كه همه چيز را در خود حفظ مىكند در حالى كه قواى مادى اين چنين نيست.
اين كلام حكيمانه پيامهاى متعددى دارد از جمله اينكه انسان هرگز نبايد از
[١]. شرح نهجالبلاغه ابن ابىالحديد، ج ١٩، ص ٢٥.