پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٨٦ - شرح و تفسير راه شناخت حق

از بررسى مجموع آنها ضعف‌ها و قوت‌ها ظاهر مى‌شود و آن قول را كه از همه برتر مى‌بينند انتخاب مى‌كنند. حتى گاه اقوال كسانى كه اختلاف مذهبى با آنها دارند نيز در برابر خود قرار داده و دليلشان را بررسى مى‌كنند. اين همان روشى است كه در بسيارى از علوم از جمله علم فقه از قديم ميان جمعى از دانشمندان متداول بوده و امروز نام «فقه مقارن» بر آن مى‌نهند و مثلًا پيروان مكتب اهل بيت آراء مذاهب چهارگانه اهل سنت و دلائل آنها را نيز بررسى مى‌كنند و از مقارنه آنها با آنچه از مكتب اهل بيت آموخته‌اند به نقاط قوت و ضعف آراء مختلف آشنا مى‌شوند.

البته يكى از طرق آشنايى با آراى ديگران به مشورت نشستن است ولى كلام امام عليه السلام در اينجا منحصراً ناظر به مشورت نيست، بلكه هر گونه بررسى آراى ديگران را شامل مى‌شود.

اين گفتار حكيمانه از يك سو هشدارى است به افراد متعصب و لجوج و صاحبان استبداد در رأى كه گاه حاضر نيستند حتى سخنان ديگران را بشنوند تا چه رسد كه اگر آنها را صحيح ديدند بپذيرند و از سوى ديگر مسئله آزادى و سعه صدر را در مسائل علمى روشن مى‌سازد كه از چهارده قرن پيش براى ما به يادگار مانده است؛ آن روز كه نه سخنى از علم مقارن بود و نه حريت در بررسى آراء و نه احترام به افكار ديگران.

شبيه اين گفتار حكيمانه در كتاب‌ من لا يحضره الفقيه‌ از آن حضرت نقل شده كه به فرزندش محمد بن حنفيه مى‌فرمايد:

«اضْمُمْ آراءَ الرِّجالِ بَعْضَها إلى‌ بَعْضٍ ثُمَّ اخْتَرْ أقْرَبَها إلَى الصَّوابِ وَأبْعَدَها مِنَ الْإرْتِيابِ‌

؛ آراى عالمان يكى را در كنار ديگرى قرار ده سپس آن رأى را كه به حقيقت نزديك‌تر و از خطا دورتر است انتخاب كن». [١]

[١]. من لا يحضره الفقيه، ج ٤، ص ٣٨٤.