پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٨ - شرح و تفسير راه تسخير دلها
روايات فراوانى با تعبيرات مختلف از اميرمؤمنان على عليه السلام در غررالحكم به همين مضمون ديده مىشود؛ از جمله:
«الإحْسانُ يَسْتَرِقُّ الْإنْسانُ
؛ احسان، انسانها را بنده مىسازد». و
«بِالْإحْسانِ تَمْلِكُ الْقُلُوبُ
؛ به وسيله احسان دلها در تسخير انسان در مىآيند». و
«مَا اسْتَعْبَدَ الْكِرامُ مِثْلُ الْإكْرامِ
؛ افراد با شخصيت را چيزى همانند اكرام و احترام، به بندگى و خضوع، نكشانده است».
آنچه در بالا آمد در صورتى است كه جمله «عبّده» با تشديد خوانده شود همانگونه كه در نسخه ابن ابىالحديد و غرر الحكم آمده است و مرحوم كمرهاى نيز در شرح نهجالبلاغه خود آن را كاملًا تأييد كرده است؛ ولى در بسيارى از نسخ «عَبَدَهُ» بدون تشديد آمده و مرحوم محقق شوشترى در شرح نهجالبلاغه خود مىگويد: «چون خط سيد رضى در اختيار مرحوم ابن ميثم بوده و آن بدون تشديد است اين نسخه را بايد ترجيح داد» [١] و معناى جمله مطابق آن اين مىشود كه «هر كس حق افرادى را ادا كند كه از اداى حق خوددارى مىكنند گويى او را پرستش كرده و برده اوست». مطابق اين معنا گويا امام عليه السلام مىفرمايد: در برابر حقناشناسان، حق شناس مباش و گرنه بنده و برده خواهى شد، در حالى كه آنچه با روايات فراوان بالا هماهنگ و با قرآن سازگار باشد همان معناى اول است و نبودن تشديد در نسخه سيد رضى دليل بر چيزى نمىتواند باشد، زيرا معمول نويسندگان در گذشته اين نبوده است كه تمام كلمات را اعراب بگذارند و به فرض سيد رضى معتقد به نداشتن تشديد بوده، استنباطى از ناحيه خود اوست وگرنه مستقيماً از اميرمؤمنان چيزى نشنيده است و ما اين استنباط را مناسب آيات و روايات ديگر نمىدانيم و اصرار مرحوم شوشترى در شرح نهجالبلاغه خود بر معناى دوم صحيح نيست. به خصوص اينكه او مىگويد: افراد رذل ممكن است از نيكى كردن سوء استفاده كنند كه اين سخن نيز قابل جواب است،
[١]. بهج الصباغة، ج ١٤، ص ٥٥١.