در تأييد اين سخن، در حديثى از امام صادق عليه السلام در تفسير آيه شريفه‌ «فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ»؛ بگو دليل رسا و قاطع براى خداست (دليلى كه براى هيچ كس بهانه‌اى باقى نمى‌گذارد». [١] فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكُنْتَ‌

عَالِماً فَإِنْ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَهُ أَفَلَا عَمِلْتَ‌ [٢] بِمَا عَلِمْتَ وَإِنْ قَالَ كُنْتُ جَاهِلًا قَالَ لَهُ أَ فَلَا

تَعَلَّمْتَ حَتَّى تَعْمَلَ فَيَخْصِمُهُ وَذَلِكَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ

؛ خداوند متعال روز قيامت به بنده‌اش مى‌گويد: آيا مى‌دانستى؟ اگر بگويد: آرى مى‌فرمايد: چرا به آنچه مى‌دانستى عمل نكردى؟ و اگر بگويد نمى‌دانستم به او مى‌گويد: چرا ياد نگرفتى كه عمل كنى و به اين ترتيب با او مخاصمه مى‌كند و اين است معناى حجت بالغه». [٣]

ولى امور بسيارى است كه انسان بر اثر عدم شناخت، در برابر آن معذور است؛ مثلًا من اگر ندانم فلان غذا يا لباسى را كه از بازار مسلمانان مى‌خرم دزدى و حرام است؛ غذا را بخورم و با لباس نماز بخوانم اگر فرضاً در قيامت از من سؤال كنند چرا چنين كردى مى‌گويم: نمى‌دانستم و هرگز به من نمى‌گويند چرا نرفتى و تحقيق و تفحص كنى و در اينجا جهل من عذر است؛ ولى در احكام شرع و معارف و عقائد دينى، جهل عذر نيست.

بعضى ديگر از شارحان نهج‌البلاغه، تفسير ديگرى براى اين كلام حكمت‌آميز مولا كرده و گفته‌اند: مفهوم آن اين است كه شما بايد از شخص عاقلى اطاعت كنيد كه جهلى در افكار و اعمال او نيست كه به هنگام سقوط در خطرات اعمالش، آن را عذرى براى خود بشماريد. [٤]

[١]. انعام، آيه ١٤٩.

[٢]. در بعضى از نسخ اين روايت به جاى «أفَلا عَمِلْتَ» «هَلّا عَمِلْتَ» و به جاى «أفَلا تَعَلَّمْتَ» «هَلّا تَعَلَّمْتَ» آمده‌است. «كتاب الاجتهاد و التقليد، ص ١٦». اين تعبير در بسيارى از كتاب‌هاى اصولى و از جمله در فرائد شيخ انصارى به عنوان روايت آمده است.

[٣]. بحارالانوار، ج ١، ص ١٧٧، ح ٥٨.

[٤]. شرح نهج البلاغه محمّد عبده، ذيل همين كلام حكمت‌آميز.