پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٩ - شرح و تفسير طرق صحيح اخذ ماليات اسلامى

شرح و تفسير طرق صحيح اخذ ماليات اسلامى‌

امام عليه السلام بعد از بيان شرايط و وظايف فرماندهان لشكر و قضات و كارگزاران حكومت اسلامى از مسأله خراج و ماليات سخن مى‌راند و دستورات مهمى به مالك اشتر در اين باره مى‌دهد، مى‌فرمايد: «مسأله خراج و ماليات را دقيقا زير نظر بگير، به‌گونه‌اى كه صلاح خراج‌دهندگان باشد، زيرا بهبودى و صلاحِ وضع خراج و بهبودى و صلاح حال خراج‌گزاران سبب بهبودى حال ديگران (و ساير قشرهاى جامعه اسلامى) مى‌شود و هرگز ديگران به صلاح نمى‌رسند مگر اينكه خراج‌گزاران به صلاح برسند»؛

(وَتَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا يُصْلِحُ أَهْلَهُ، فَإِنَّ فِي صَلَاحِهِ وَصَلَاحِهِمْ صَلَاحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ، وَلَا صَلَاحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلَّا بِهِمْ)

. خراج، مطابق آنچه در بسيارى از روايات مربوط به اراضى خراجيه‌ [١] آمده، مال‌الاجاره زمين‌هاى متعلق به عموم مسلمانان است كه در جنگ‌ها نصيب آنان شده است. جمله‌هاى بعد كه امام در آن توصيه به عمران و آبادى اراضى خراجيه مى‌كند نيز شاهد بر اين معناست؛ ولى از يك نظر ساير ماليات‌هاى اسلامى را اعم از خمس و زكات و جزيه و مالياتى كه حكومت اسلامى طبق ضرورت بر درآمدها مى‌بندد نيز شامل مى‌شود (البته از باب ملاك و تنقيح مناط).

بديهى است همه بخش‌هاى حكومت اسلامى اعم از دستگاه قضايى، ارتش و سپاه، كارمندان و كارگزاران و جز آن نياز به منابع مالى دارند و اگر اختلالى در امور مالى حكومت رخ دهد آثار آن در همه بخش‌ها آشكار مى‌شود، لذا امام عليه السلام به دنبال گفته بالا در جمله‌اى كوتاه و پر معنا به اين موضوع اشاره كرده مى‌فرمايد: «زيرا تمام مردم وابسته به خراج و خراج گزاران هستند»؛

(لِأَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ عِيَالٌ عَلَى الْخَرَاجِ وَأَهْلِهِ)

.______________________________

(١). رجوع شود به وسائل‌الشيعة، ج ١٣، ص ٢١٤، باب ١٥ و ١٨ از ابواب «احكام المزارعة»