پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٩٧ - شرح و تفسير ماجراى صفين در چند جمله

وَاحِدٌ، وَنَبِيَّنَا وَاحِدٌ، وَدَعْوَتَنَا فِي الْإِسْلَامِ وَاحِدَةٌ)

. تعبير به «ظاهر» اشاره لطيفى به اين معناست كه بسيارى از گردانندگان اين صحنه و سردمداران آن اعتقادى به خدا و اسلام و نبوت پيغمبر نداشتند؛ ولى امام به ظاهر حال آنها در اينجا قناعت مى‌كند در حالى كه در بعضى موارد ديگر كه شرايط اقتضا مى‌كرده با صراحت در اين باره سخن گفته است؛ همان‌گونه كه در ذيل نامه ١٦ حضرت مى‌فرمايد:

«فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَلَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَأَسَرُّوا الْكُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَيْهِ أَظْهَرُوهُ؛

سوگند به آن كسى كه دانه را (در زير خاك) شكافته و انسان را آفريده دشمنان ما اسلام را نپذيرفته بودند، بلكه ظاهراً اظهار اسلام مى‌كردند و كفر را در سينه پنهان مى‌داشتند، لذا هنگامى كه ياورانى بر ضد اسلام يافتند نشانه‌هاى كفر خود را آشكار ساختند».

سپس در ادامه سخن مى‌افزايد: «ما چيزى بيش از اين (ظاهر حال) در ايمان به خدا و تصديق به پيامبر از آنها نمى‌خواستيم و آنها هم چيزى بيشتر، از ما تقاضا نداشتند و در همه چيز (ظاهرا) يكسان بوديم تنها اختلاف ما درباره خون عثمان بود در حالى كه از آن برى‌ء بوديم (و دست ما هرگز به آن آلوده نشده بود)»؛

(وَلَا نَسْتَزِيدُهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالتَّصْدِيقِ بِرَسُولِهِ وَلَا يَسْتَزِيدُونَنَا: الْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلَّا مَا اخْتَلَفْنَا فِيهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ، وَنَحْنُ مِنْهُ بَرَاءٌ)

. به اين ترتيب امام مى‌خواهد تنها نقطه اختلاف را كه انگيزه اصلى جنگ بود روشن سازد تا مقدمه‌اى براى گفتارش در بحث بعد باشد.

آن‌گاه در ادامه سخن مى‌فرمايد: «ما به آنها گفتيم: بياييد امروز به فرو نشاندن آتش فتنه و جنگ و آرام ساختن مردم مشكل را درمان كنيم به چيزى كه ممكن است پس از اين به دست نيايد، تا امر خلافت محكم و جمعيت مسلمانان متحد گردند و قدرت پيدا كنيم حق را در جاى خود قرار دهيم (و مجرم را به كيفر