پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢ - شرح و تفسير طرق صحيح اخذ ماليات اسلامى

محصول شود.

سوم. زراعت‌هايى كه با آب نهرها و قنات‌ها سيراب مى‌شود بر اثر عوامل مختلف، آب نهر و قنات قطع شود و محصولى به‌دست نيايد و يا به اندازه مورد انتظار نباشد.

چهارم. در زمين‌هايى كه ديمى است و با آب باران سيراب مى‌شود، بر اثر خشكسالى و كمبود نزولات آسمانى گرفتار كمبود محصول شود.

پنجم. بر اثر سيلاب‌ها و آب گرفتگى زمين‌هاى زراعى همه يا قسمتى از محصول از ميان برود يا فاسد گردد.

ششم. آب به اندازه كافى به زراعت نرسد.

تفاوت عامل ششم و سوم روشن است؛ در عامل سوم سخن از قطع كامل آب بود؛ ولى در مورد ششم سخن از كمبود آب است.

به‌هرحال در تمام اين صورت‌ها والى بايد توان كشاورزان را در نظر بگيرد و خراج هر كدام را به اندازه‌اى كه گرفتار ضرر و زيان شده‌اند تخفيف دهد و يا حتى اگر به هيچ وجه توان ندارند به كلى از خراج معاف كند.

در دنياى امروز نيز حكومت‌هايى كه مدير و مدبر هستند تمام اين امور را در نظر مى‌گيرند و ماليات‌ها را به همان نسبت تخفيف مى‌دهند. حتى گاهى چيزى به عنوان كمك به ماليات‌دهندگانى كه گرفتار زيان شده‌اند مى‌پردازند.

آن‌گاه امام عليه السلام به مالك اطمينان مى‌دهد كه تصور نكند تخفيف‌هايى كه براى رعيت در اين‌گونه موارد قائل مى‌شود به زيان او تمام مى‌گردد، بلكه اين به تمام معنا سودآور و از جنبه‌هاى مادى و معنوى سرشار از فايده است. مى‌فرمايد:

«هرگز تخفيف هزينه‌هايى كه به آنها مى‌دهى بر تو گران نيايد، زيرا آن ذخيره‌اى خواهد بود كه از طريق عمران كشورت به تو باز مى‌گردانند و حكومت تو را زينت مى‌بخشند و اضافه بر آن از تو به نيكى ياد مى‌كنند و به سبب گسترش‌