مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٤٣٩ - رشحات

اختيارهم، فكيف يسرمد العقابُ عليهم؟![١]

و در موضع ديگر از همان كتاب گويد:

أمّا الصواب والعقاب فهما من لوازم الأفاعيل الواقعة منّا وثمراتها، ولواحق الامور الموجودة فينا وتبعاتها، ليسا يردان علينا من خارج- إلى أن قال- وليس ذلك لأنّ اللَّه سبحانه يستولى عليه الغضب، أو يحدث فيه الانتقام، تعالى عن ذلك، وإنّما ورد مثل ذلك في الشرع على نحو من التجوّز،[٢] انتهى.

مجملًا قول مشهور- أعني اختيارى نبودن اختيار- به‌علاوه آنچه گفتيم كه از روى غفلت و اشتباه در معنى قدرت واقع شده است، استحقاق نيز به اين قول باطل مى‌شود و بالاخره منجرّ است به اقتضاى ذات ابولهب كفر را.

و به اينكه ايجاد ابولهب به‌اقتضاى نظام و عقابش بر وجه انتقام باشد، بلكه كالمرض و بالعرض و به‌جهت خير غير و اقتضاى دير بود، چنانكه صريح عبادات اشارات است و محقّقان ديگر نيز در اصلاح اين اصل بى‌بنياد، تحقيق‌ها كرده‌اند و تفصيل‌ها داده‌اند و طومارها نوشته‌اند.

و مع ذلك باز چاره‌اى نكرده‌اند و بنابر غفلتى كه در تحقيق معنى قدرت و توانستن كرده‌اند نتوانسته‌اند كه به‌غير اين قسم تحقيق مقام كنند- چنانكه در فصل ششم بيايد إن شاء اللَّه- بلكه ديگران نيز كه خواسته‌اند تحقيق مقام كنند، به‌روش ديگر غير روش مشهور كه مستلزم بطلان استحقاق نباشد، ايشان نيز از معنى اصلى قدرت غافل مانده، لاعلاج بعضى منكر بعضى بديهيّات شده [اند]، چنانكه مجملًا گذشت و مفصّلًا بيايد.

كتل: حاصل كلام در اين مقام آنكه هيچ يك از اين سخنان مذكور- چه مشهور و چه غير مشهور- پى به مقصد اصلى نتوان برد و راه اطمينان به هيچ كدام نتوان سپرد.

ولهذا معلّم ثالث چنانكه بيشتر گفتيم مخالفت همه اينها نموده و اختيار را به‌روش‌

[١]. علم اليقين، ج ١، ص ١٨٢.