مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٥٥٨ - فصل اول معرفت و جهل

و احتمال دارد كه مراد، معرفت وجوب اوّل واجبات باشد، چنانكه گفته‌اند كه:

اوّل واجبات، نظر در معرفت خدا و صفات اوست، يعنى معرفت‌[١] اوّل واجبات را خداى تعالى‌ الهام مى‌كند و مكلّف را به آن مضطرّ مى‌سازد و اگر به فرض، آدمى آن را به خودى خود حاصل تواند نمود[٢]، خداى تعالى‌ مكلّف را به خود وانمى‌گذارد؛ چه اگر مكلّف را به خود واگذارد، گاه باشد كه مكلّف آن را حاصل نسازد، و هر گاه آن را حاصل نسازد نخواهد دانست كه معرفت خدا نظر بايد كرد و فكرى درين نمود كه ما خود به خود به هم رسيده‌ايم، يا ما را خالقى و آفريننده [اى‌] هست و اگر ترك فكر در اين مطلب بكند، بنابراين كه نمى‌داند كه آن فكر و نظر امر ضرورى است و آن را بايد كرد، معذور خواهد بود و اعتراضى و توبيخى بر او متوجّه نخواهد شد و حجّت خدا بر مكلّفين باطل مى‌گردد و هر گاه در شناختن خدا معذور باشد، در ساير واجبات نيز معذور خواهد بود؛ چرا كه كسى كه واجب را نمى‌شناسد، وجوب هيچ واجبى را نمى‌داند، پس هيچ واجبى را[٣] دانسته ترك نخواهد كرد، بلكه از نادانى ترك مى‌كند و كسى كه واجبى را ندانسته ترك كند، بر وجهى كه نه وجوب او را مى‌دانسته باشد و نه وجوب چيزى را كه در آنجا معرفت وجوب واجب اوّل حاصل شود، معذور است، به خلاف آنكه وجوب اوّل واجبات را دانسته باشد؛ زيرا كه اگر او ترك آن واجب كند، به سبب ترك آن واجب، معاقب و مستحقّ توبيخ مى‌تواند شد و بر ترك واجبات ديگر نيز كه بعد از عمل به آن واجب ممكن بود كه وجوب آن واجبات معلوم شود اگر معاقب شود، بى‌جا نخوهد بود و اگر ترك نكند بعد از فعل آن واجب، وجوب واجبات ديگر نيز به ترتيب معلوم خواهد شد و هيچ واجبى از روى جهل متروك نخواهد شد مگر نادرى و قليلى، او نيز در اندك وقتى معلوم مى‌شود و جهل به او دير نمى‌پايد و در آن جهل نادر، بر ترك واجب مؤاخذ و معاقب نخواهد شد، چنانكه در

[١]. ب:+/ وجوب.