لِلنَّاسِ»[١] خلاف مقتضاى ظاهر است و از قبيل تنزيل سؤال منزله غير آن سؤال و مثل اين جواب كه حضرت امير المؤمنين عليه السلام از حضرت سيّد المرسلين صلى الله عليه و آله روايت كرده است از خود آن حضرت نيز در معدن دوم گذشت.

و رئيس المحدّثين محمّد بن بابويه رحمه الله در كتاب توحيد روايت كرده كه: مهزم از حضرت صادق عليه السلام پرسيد كه: آيا جبر است؟ فرمود: «نه». پرسيد كه: تفويض است؟

فرمود: «نه». پرسيد كه: پس چه چيز است؟ فرمود: «اگر جواب گوييم كافر مى‌شوى»[٢].

مؤلّف گويد: سرّش آن است كه جواب «أمر بين أمرين» است و به «أمر بين أمرين» مدخليّت خدا در افعال عباد مى‌رسد كه از جمله معاصى است و از مدخليّت خدا در معاصى جاهل و كوتاه فكر خود را معذور مى‌فهمد و به اين كافر مى‌شود، چنانكه بسيار از مردمان در معصيت، مدخليّت خدا را دست پيچ خود كرده‌اند و اين معنى را در نظم و نثر بسيار به‌كار برده‌اند.

و أيضاً در رساله اعتقادات گفته كه: اعتقاد ما در قضا و قدر قول حضرت صادق عليه السلام است كه به زراره فرمود در وقتى كه زراره سؤال كرده بود از آن حضرت كه: «مى‌گويم من به‌درستى كه خداى تعالى هر گاه جمع كند بندگان را در روز قيامت، سؤال مى‌كند ايشان را از آنچه عهد كرده به‌سوى ايشان و سؤال نمى‌كند ايشان را عمّا قضى عليهم»؛[٣] يعنى از مسأله قضا و قدر، اگر كلمه «ما» موصول حرفى باشد و اگر موصول اسمى بود معنى چنان است كه از مقدّس اردبيلى رحمه الله نقل شد و معنى ديگر كه آقا جمال، موافق مذهب معتزله احتمال داده است راه ندارد.

و أيضاً ثقة الإسلام محمّد بن يعقوب كلينى در الكافي از حضرت امام محمّد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: «لو علم الناس كيف خلق اللَّه هذا الخلق لم يلم أحد أحداً»[٤].

و أيضاً از حضرت صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: «أمر اللَّه ولم يشأ، وشاء ولم يأمر؛ أمر إبليس أن يسجد لآدم، وشاء أن لا يسجد، ولو شاء لسجد؛ وشاء أن يأكل منها فأكل، ولو لم يشأ لم يأكل»[٥].

[١]. بقره( ٢): ١٨٩.