مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٧٠ - اختيار

حاصل مى‌شود.

و امّا ساير معانى كه ذكر كرده‌اند، پس آن بسيار است و ما از آن اقوال، دو قول را نقل مى‌كنيم:

يكى آنچه جمعى از متأخّرين اصحاب كه در سلك حكما و صوفيّه‌اند ذكر كرده، مثل آخوند ملّا محسن رحمه الله و جمعى از تابعين او و ظاهر اين است كه همان طريقه از استاد او آخوند ملاصدرا باشد[١].

و دويّم طريقه جمهور محدّثين و فقهاى اماميّه است و آن اين است كه از آيات قرآنى و اخبار ائمّه اطهار عليهم السلام ظاهر مى‌شود كه حقّ تعالى‌ را دو لوح هست:

يكى لوح محفوظ كه مطابق علم ازلى است و در آن تغيير و تبديلى نيست و نمى‌باشد.

و دويّم لوح محو و اثبات كه آنچه در آن نوشته شده است گاه است محو مى‌شود و در عوض آن، چيزى ديگر نوشته مى‌شود، چنانكه آيه شريفه: «يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ»[٢]، دلالت دارد بر آن، يعنى محو مى‌كند حقّ تعالى‌ آنچه را خواهد و ثابت مى‌گرداند آنچه را خواهد و در نزد اوست امُّ الكتاب، يعنى اصل و مادر همه كتابها و نامها است كه لوح محفوظ باشد، يا آنكه مراد از «امّ الكتاب» لوح محو و اثبات باشد؛ چون انواع نوشته‌ها كه ضدّ يكديگرند در آن هست، و لكن علم به حقيقت آن در نزد اوست، به اين معنى كه نقشى كه در اوّل شده، مشروط است به شرطى كه وقوع و عدم وقوع آن را به غير خدا كسى نمى‌داند و بعد از آن كه آن شرط به عمل نيايد، نقشى ديگر بر آن مى‌شود و نقش اوّل محو مى‌شود و آن را به غير خدا كسى نمى‌داند.

مثلًا حقّ تعالى‌ در لوح محو و اثبات، كه شايد مراد از آن بعضى الواح است كه در آسمان‌ها گذاشته شده و ملائكه آن را مى‌خوانند و به انبيا خبر مى‌دهند، نوشته شده است كه: زيد پنجاه سال عمر مى‌كند و بعد از چند وقت، اين خطّ محو مى‌شود و به‌

[١]. ن. ك: الوافي، ج ١، ص ٥٠٧- ٥١٠.