مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ١٢ - كوشش حديث پژوهان در رفع مشكل

مسلمانان براى فهم متون، صورت گرفته و آثار مختلفى براى اين منظور تدوين شده است‌[١].

در مختلف الحديث نيز آثارى از ابن قتيبة (د ٢٧٦ ق)، ابن فورك (د ٤٨٠ ق)، شيخ طوسى (د ٤٦٠ ق) و ... وجود دارد. اما در حوزه مشكل الحديث اگر چه نوشته‌هايى با اين عنوان در ميان آثار محدثين ديده مى‌شود ولى بيشتر كسانى كه دست به تأليف در اين حوزه زده‌اند، نوعى توسعه در معناى حديث مشكل داده‌اند و احاديث غريب المتن و حتى گاهى مختلف الحديث را نيز بحث كرده‌اند. شاهد اين مطلب نوع عمل كرد، طحاوى ازدى مصرى (د ٣٢١ ق) در مشكل الآثار است.

ابو جعفر احمد بن خالد برقى (د ٢٧٤ يا ٢٨٠ ق) در علل الحديث، معانى الحديث و التحريف و تفسير الحديث،[٢] ابوبكر محمد بن الحسن معروف به ابن دريد (د ٣٢١ ق) در المجتنى‌[٣]، ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى (د ٣٢٩ ق) در جامع الكافي، ابو جعفر محمد بن على بن بابويه، شيخ صدوق (د ٣٨١ ق) در معانى الأخبار، غريب حديث النبى و أميرالمؤمنين عليهما السلام‌[٤] و كتاب من لا يحضره الفقيه، شيخ مفيد (د ٤١٣ ق) در رساله‌هاى پراكنده خود در شرح احاديث، سيد رضى (د ٤٠٦ ق) در مجازات الآثار النبوية،[٥] سيد مرتضى (د ٤٣٦ ق) در غرر الفوائد و درر القلائد[٦]، شيخ طوسى (د ٤٦٠ ق) در الإستبصار في ما اختلف من الأخبار و ديگرانى از اين بزرگان را مى‌توان از دانشمندان شيعه به شمار آورد كه با آثار سترگ خود به مباحث مربوط به مشكل الحديث اهتمام نموده‌اند و روايات زيادى را از پرده ابهام و موضع ايراد خارج ساخته‌اند.

معمول اين آثار و تأليفات، اگر چه براى علم مشكل الحديث تأليف نشده‌اند ولى در همه آنها به نوعى اخبار مشكله به بوته بحث و نقد و شرح قرار گرفته است.

[١]. ن. ك: غريب الحديث فى بحارالأنوار، ص ١٦- ٢٠.