مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ١٠ - مشكل الحديث

فهم مفردات كه بر آمده از علم صرف و لغت است، فهم تركيب‌ها و اعراب حديث، قرينه‌هاى فهمِ مراد، مانند تضمين و تعليل، اسباب ورود حديث و توجه به احاديث مشابه و معارض، از مهمترين عواملِ مؤثر در فهم درست، از متن حديث است.

برخى از مواردى كه مى‌تواند در درك كلام معصوم و فهم متن و يا فهم مقصود خلل ايجاد كند نيز عبارت‌اند از:

اشتراكات لفظى، تحول زبان در گذرِ زمان، خلط معناى لغوى و اصطلاحى، آميختن معناى فارسى و عربى، ناديده گرفتن حروف مؤثر نادرست كه اخلال در فهم متن مى‌كنند و تتبع نادرست، پيش فرض‌هاى ذهنى، پيروى از اهواء و آراء، برخوردهاى گزينشى، ساده انگارى، بسته ذهنى و جمود، اخباريگرى و التزام شديد به ظاهر حديث و هراس از تفريع فروع و تطبيق اجتهادى، خلط جرى و تطبيق با تفسير، قرار گرفتن حديث در جاى نامناسب خود در ابواب و دخالت فهم محدث و جامع نگار، ناديده گرفتن آهنگ سخن- كه در معمول موارد قابل انتقال به نوشتار نيست.

اين همه در فهم ما از مقصود و مراد گوينده حديث ايجاد اشكال و نارسايى مى‌كنند[١].

با اين تفصيل اگر مانعى در فهم حديث پيش آمد، آن را تبديل به حديث غريب مى‌كند و گفته‌اند:

الغريب لفظاً هو ما اشتمل متنه على لفظ غامض بعيد عن الفهم لقلة استعماله في الشايع من اللغة[٢].

و اگر در فهم مراد و مقصود امام از حديث خللى بود مشكل الحديث است كه آن را نيز چنين شناسانده‌اند:

المشكل هو ما اشتمل على ألفاظ صعبة لا يعرف مبانيها إلّاالماهرون أو مطالب غامضة لا يفهمها إلّاالعارفون‌[٣].

[١]. ن. ك: روش فهم حديث، ص ٥٨- ٢٠٩ و ١٢١- ٢٦٢.