یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٨

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٢، ص: ٤٢٨

٢٥. جهان بینی مرحله اولش این است که بعضیها اندیشیدهاند و بعضی نیندیشیده خیالی کردهاند. آنها که اندیشیدهاند، بعضی متحیر ماندهاند و بعضی جزم پیدا کردهاند. البته هیچ کس مدعی نیست که سر از راز حقیقی وجود درآورده است. و ما اوتیتم من العلم الّا قلیلًا. و قل رب زدنی علماً.

٢٦. جهان بینی اشخاص که متفاوت میشود از چند نظر است:

الف. از جنبه عظمت و بزرگی که آن هم از چند جهت است:

یکی نهایت و لانهایت زمانی و دیگر نهایت و لانهایت مکانی.

بنا بر لانهایت زمانی یا مکانی، هر نقطه مکانی یا زمانی را که بگیریم مثل نقطه دیگر است در اینکه وسط و ثلث و بالاخره نسبت ندارد. و دیگر نهایت و لانهایت شدّی و قوّی. چهار جور لایتناهی فرض میشود: عِدّی و شدّی و مُدّی و مقداری مسافتی. حکما میگویند حق متعال فوق ما لایتناهی است بما لایتناهی مدة و شدة و عدة. پس جهان در نظر بعضی کوچک و در نظر بعضی بزرگ است. آنکه کوچک است مثل کسی که میگوید از عمر عالم ٨ هزار سال گذشته یا میگوید افلاک تودرتویی هست و ماوراء آن لاخلأ و لاملأ است.

ب. از جنبه این است که آیا نظامی بر عالم حکومت میکند و عالم تحت قانون و سنن اداره میشود یا گزاف است و هیچ چیز شرط هیچ چیز نیست (رجوع شود به مقاله ٨ [١]- ضرورت و امکان) و به فرض اینکه ضرورت هست آیا ضرورت فقط جنبه فاعلی دارد و متوجه به غایت نیست و حرکات نامنظمی در عالم بوده و تصادفی سبب پیدایش عالم شده مثل آنچه به قدمای مادیین یونان نسبت میدهند که در اسفار باب غایات آمده و در مباحث قوّه و فعل ص ٢٢٣ به این تعبیر [آمده است]: