یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢١ - یادداشت جهان و انسان از دیده علی علیه السلام

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٢، ص: ٤٢١

ناتوان و مثل مردگان مستحق بخشش و ترحماند. ما فقط اعمال آنها را میبینیم و از مبادی آن خبر نداریم، به این جهت خشمگین میشویم و میخواهیم از شراره غضب هستی آنها را بسوزانیم ... هنکا میگوید: باید همه کس را معذور بداریم، اطفال را برای اینکه کوچک هستند، زنان را برای اینکه ضعیف هستند، نیکان را برای اینکه قصد بدی ندارند و بدان را برای اینکه بدبخت و بیچارهاند.»

خلاصه ما همیشه نسبت به جاهل و ناتوان احساس ترحم میکنیم برعکس عالم و توانا. از این رو وقتی که خیال میکنیم طرف عالماً قادراً کاری را انجام داده و نباید انجام بدهد فکر میکنیم که بدی کرده و بدی را باید [با] بدی پاسخ داد، باید او را بیچاره و بدبخت و مسلوب السعاده کرد. اما وقتی که دیدیم آدم عالم قادر آزاد کار خوب میکند، آدم جاهل عاجز کار بد میکند، احساس عناد و میل به بدی در ما تبدیل میشود به میل به خوبی و ترحم.

جمله «اللّهم اهد قومی فانهم لایعلمون» دلیل بر ترحم بر اهل معاصی است. همچنین جملههای مولی خطاب به ابن ملجم یا خطاب به فرزندانش درباره ابن ملجم. در بحار، جلد ٩، صفحه ٧٤٧ نقل از نهج البلاغه میگوید:

من کلام له قبل موته علی سبیل الوصیة: وصیتی لکم ان لاتشرکوا باللَّه شیئاً و محمّد- صلی اللَّه علیه واله- فلاتضیعوا سنته، اقیموا هذین العمودین ... و خلاکم ذم. انا بالامس صاحبکم والیوم عبرة لکم و غداً مفارقکم. ان ابق فانا ولی دمی و ان افن فالفناء میعادی و ان اعف فالعفو لی قربة و هو لکم حسنة، فاعفوا، الا تحبون ان یغفراللَّه لکم؟ واللَّه ما فجأنی ...

١٣. شرح اشارات، جلد ٣، صفحه ٣٩٢: