ما در تاریخ میخوانیم که علی علیه السلام نه تنها حق انتقاد را از دیگران نمیگرفت بلکه ترغیب میکرد که از من انتقاد کنید، میفرمود: لا تخالطونی بالمصانعة و لاتظنوا بیاستثقالًا فی حق قیل لی (قریب به این مضمون- رجوع شود به نهج البلاغه خطبه ٢١٤) و همین روش سبب شد که گروهی از خوارج طغیان کنند و حق چون و چرا برای خود در امر حکمیت و قرآن به نیزه کردن قائل شوند، گو اینکه در اثر کج فهمی سوء استفاده کردند.

روش تربیتی علی علیه السلام و مقایسه با روش تربیتی معاویه:

ولی علی ترجیح میدهد که سربازش چشم و گوش بسته و دارای انضباط کورکورانه نباشد و این اصل پرورش اسلامی محفوظ بماند ولو اینکه منجر به شکست سیاسی خیالی او بشود زیرا پیروزی مسلکی و هدفی او را در برداشت. ولی معاویه همه کوششاش این است که مردم را بسازد آنچنان که برای او مفید باشد؛ چشم و گوش بسته، شتر نر را از ماده تشخیص ندهد، روز چهارشنبه را به جای جمعه بپذیرد و بعد محرمانه پیغام دهد که به علی بگویید با سربازانی «انضباطی» به جنگ تو خواهم آمد که چهارشنبه را به جای جمعه میپذیرند، شتر نر را به جای شتر ماده میگیرند. به یزید توصیه میکند مردم شام را نگهداری کن، نگذار ملتهای دیگر با اینها خلط و آمیزش یابند که در این صورت «تغیرت اخلاقهم». این تغییر اخلاق جز به خود آمدن مردم شام و باز شدن چشمشان نیست، جز آزادی و خروج از اطاعت کورکورانه نیست.

مبنای تربیت اسلامی بر آگاهی و انتخاب و رشد فطری است نه بر انضباط کورکورانه:

چرا امام حسین علیه السلام در شب عاشورا اصحابش را مرخص کرد و گفت: «انتم فی حل من بیعتی» و به آنها گفت دشمن هم به شما کاری ندارد، پس شما هم از ناحیه دوست و هم از ناحیه دشمن آزادید؟

برای اینکه نمیخواست کوچکترین اجباری در کار باشد ولو اجبار یک بیعت، ولو اجبار یک رودرواسی؛ میخواست راه خود را در کمال بصیرت و آگاهی انتخاب کنند.

از همه بالاتر اینکه چرا رسول خدا در کارهای عمومی که دستوری از وحی الهی نداشت با اصحاب مشورت میکرد، آرای آنها