بعدیاتی هستند که قبل و بعد می‌توانند با یکدیگر اجتماع در وجود پیدا کنند اعم از اینکه الآن هم اجتماع در وجود دارند یا اگر اجتماع در وجود ندارند امکان اجتماع در وجود دارند. ولی ما در عالم نوعی قبلیت و بعدیت داریم به نحوی که قبل و بعد ذاتآ امتناع دارند که با یکدیگر جمع بشوند، اجتماعشان ذاتآ محال است. در هر قبل و بعدی، قبلیت قبل نسبت به بعد و بعدیت بعد نسبت به قبل لذاته است، همان قبلیت و بعدیت غیرقابل اجتماع.

این قدر می‌دانیم که اشیائی در عالم حادث[١] می‌شوند بعد از آنکه حادث نبوده‌اند. بنابراین در اینجا یک قبلیت غیر قابل اجتماع با این بعدیت تصور می‌شود. می‌گوییم حادث است بعد از آنکه حادث نبوده است؛ حادث نبوده است در قبل و حادث شده است در بعد. یا مثلا همین که ما می‌گوییم دیروز تقدم دارد بر امروز، و امروز تأخر دارد نسبت به دیروز، امروز بعد از دیروز است. اینجا این قبلیت و بعدیتی که در کار است آیا به نحوی است که دیروز با وصف دیروز بودن و امروز با وصف امروز بودن امکان اجتماع با یکدیگر دارند؟ یعنی دیروز چیزی است که می‌شود دیروز امروز باشد ـ یا بگویید در امروز باشد، مقارن امروز باشد ـ و امروز هم چیزی است که می‌شد مقارن دیروز باشد ولی حالا مقارن نیستند؟ مثل آنچه که در قرب و بعدهای مکانی است که یک شیء نسبت به یک مکان، قریب است و دیگری نسبت به آن مکان بعید، ولی این قریب و بعید به گونه‌ای است که می‌شود این قرب و بعد از بین برود هر دو یک نسبت داشته باشند و یا قریب بعید بشود و بعید قریب. مثلا اگر ما در این مسجد[٢] افراد را نسبت به محراب در نظر بگیریم، می‌گوییم آقای زید نزدیک به محراب است، آقای عمرو دور از محراب است. یا فرض کنید در صف جماعت ایستاده‌اند، امام جماعتی و محرابی هست و یکی در صف اول است و دیگری در صف دوم. می‌گوییم آن که در صف اول است قبل از کسی است که در صف دوم است یا می‌گوییم مقدم است بر کسی که در صف دوم است. اینجا قبلیت، بعدیت، تقدم، تأخر، همه اینها انتزاع می‌شود ولی آن ذاتی که ما آن را قبل می‌گیریم (زید) و ذاتی که ما آن را بعد می‌گیریم (عمرو) قبلیت و بعدیت اینها قبلیت و بعدیت ذاتی نیست، یعنی این طور نیست که زید که قبل است محال است که بعد باشد و عمرو که بعد است محال است که قبل

[١] . اگر اسم زمان را نمی‌بريم و نمی‌گوييم «حادث زمانی» چون هنوز ما در مقام اثبات زمان هستيم.

[٢] . [محل اين درسها.]