چون شیء در وجودش نیازمند به ماده است در ایجادش هم نیازمند به ماده است و بنابراین باید میان فاعل و منفعل، وضع و محاذات خاصی برقرار شود. آن نسبت مثلًا این است که فاعل و منفعل در فاصله کم از یکدیگر و یا متصل به یکدیگر باشند.

مرحوم آخوند میگوید اینکه میان فاعل طبیعی و منفعلش وضع و محاذات مخصوص شرط است، قاعده عقلی است و استثناپذیر نیست. بنابراین اگر طبیعت بخواهد در ماده خودش تأثیر کند لازم میآید که ابتدا میان خودش و خودش وضع و محاذات مخصوصی برقرار شود و بعد تأثیر کند. اینکه وضع و محاذات مخصوصی میان شیء با خودش برقرار شود معنی ندارد چون فرض این است که فاعل در همان چیزی قرار دارد که منفعل هم در همان است. پس اگر فاعل طبیعی بخواهد در خودش اثر بگذارد لازم میآید که در ایجاد، مستغنی از وضع و محاذات و قهراً مستغنی از ماده باشد و استغنای در ایجاد مستلزم استغنای در وجود است. این است معنای آن حرفی که گفتیم اگر طبیعت در خودش اثر بگذارد و در ماده خودش اثر کند، لازم میآید بینیاز از ماده باشد.

پس بهطور خلاصه اگر طبیعت در خودش اثر کند لازم میآید از وضع و محاذات بینیاز باشد و در این صورت در ایجاد بینیاز از ماده است و اگر در ایجاد بی نیاز از ماده باشد لازم میآید در وجود بینیاز از ماده باشد. این است استدلال مرحوم آخوند بر اینکه اگر طبیعت در خودش اثر کند لازم میآید در وجودش از ماده مستغنی باشد.

دو اشکال حاجی بر مرحوم آخوند

حاجی بر این حرف ایرادهایی گرفته است. میگوید این سخن شما بر خلاف حرفهایی است که خود شما در جاهای دیگر گفتهاید و استدلال شما نیز به مناقشه لفظی شبیهتر است از ایراد واقعی. اصلًا چرا ما وضع و محاذات خاص را شرط تأثیر فاعل طبیعی در منفعل میدانیم؟ برای اینکه اگر وضع و محاذات نباشد فاعل و منفعل انفصال دارند و رابطهای میانشان نیست. خود شما در جاهای دیگر میگویید این وضع و محاذات به منزله قرب معنوی است؛ همانطور که اگر کسی قرب معنوی نداشته باشد برخی افاضات به او نمیرسد اگر جسمی قرب جسمانی به جسم دیگر نداشته باشد اثر یکی به دیگری نمیرسد. وضع و محاذات برای این لازم است که فاعل و منفعل به یکدیگر نزدیک باشند زیرا دور بودن میانشان مانع و حاجب ایجاد میکند. اگر آتشِ اینجا بنزینِ بیست متر آنطرفتر را محترق نمیکند برای این است که بین اینها فاصله و مانع ایجاد شده است،