ایشان میگوید نفس دارای دو طبیعت است. (البته شیخ قائل به دو طبیعت نیست و این نظریه بعد از مرحوم آخوند پیدا شده است.) ایندو هر کدام واقعاً طبیعت هستند و این دو طبیعت با یکدیگر به نوعی اختلاف عددی دارند. یکی مقهور نفس است طوعاً، و در آن هیچ جنبه کرهی وجود ندارد، چون منبعث و ناشی از ذات نفس است؛ قوهای است که از خود نفس جوشیده و پدید آمده است و در عین اینکه طبیعت است جزء نفس است. اما طبیعت دیگر، نفس را از روی کره اطاعت میکند، همان حالت نیمه کرهی که عرض کردم؛ یعنی یک امری است که به واسطه اتصال با نفس مسخّر نفس است و مادام که این اتصال محفوظ است (چون وحدت ذاتی با نفس ندارد) مطیع است. اتصال که برداشته شود فوراً به حالت اولیه برمیگردد.

این بنا بر مبنا و مسلک خود مرحوم آخوند در باب حرکت جوهری است یعنی ایشان چون قائل به حرکت جوهری است قائل به این دو طبیعت است. ایشان مدعی است که مثلًا جنین در ابتدا یک طبیعت محض است و مثل همه طبایع عادی عالم، یک مرکب صد در صد طبیعی است، ولی صورت جوهری، قوه جوهری یا همان طبیعت تدریجاً تکامل پیدا میکند. همین طبیعت که برای نفس به منزله ماده است و تدریجاً نفس از آن پیدا میشود تکامل پیدا میکند، به این معنا که این مرتبهای که مرتبه اول نفس است و صورت است برای مرتبه طبیعی، خودش در مراتب بعد ماده میشود برای مراتب عالیتر نفس.

نفس به عقیده ایشان جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء است [١]. طبیعت آنجا که متحول به نفس میشود، چنین نیست که یکمرتبه مثلًا حائلی میان یک امر مادی محض و یک امر مجرد محض پیدا شود. در گذشته هم اشاره کردیم که به یک معنا مادی و مجرد با یکدیگر مخلوط هستند، یعنی مراتب یک شیء تدریجاً از مادیت به تجرد میرسد، همانطور که وقتی یک جسم سبز، زرد میشود چنین نیست که مثلًا تا این زمان سبز باشد و یکمرتبه یک خط زرد در آن پیدا شود. آنجا که طبیعت متحول به نفس

[١]. [درباره معنای صحیح جسمانیة الحدوث بودن نفس در جلسه چهل وسوم در پاورقی ذیل عنوان «مراد از اتحاد عاقل و معقول چیست؟» توضیحاتی ارائه شده است.]