حال، برگردان زمان در آن عالم چیست؟ آنچه مطابق با زمانِ این عالم است و به تعبیر دیگر وجود ملکوتی زمان چیست؟ به هر حال، آن وجودی که در آن عالم، متناسب با زمان است، یعنی وجود ملکوتی زمان اصطلاحاً «دهر» نامیده میشود.

این است که مرحوم آخوند در اینجا میگوید حرکت عرضی به منزله بدنی است که روحش طبیعت یا حرکت جوهری است، کما اینکه زمان به منزله بدنی است که روح آن دهر است. این، توضیح اجمالی مطلبی است که تحت عنوان «تفریعٌ» آمده است.

بحثی درباره اعیا و رعشه

در انتهای این فصل مطلب دیگری تحت عنوان «بحثٌ و تحصیلٌ» آمده که انسان گمان میکند ادامه مطالب همین فصل است در صورتی که به یکی از فصول گذشته [١] راجع به اینکه علت مباشر حرکت چیست باز میگردد [٢]. در گذشته خواندیم که بهعقیده حکما علت مباشر حرکات عرضی، خود طبیعت است. در اینجا دو اشکال بر آن مطلب ذکر میکند و جواب میدهد.

توضیح اینکه در بدن انسان انواع حرکات و تغییرات پیدا میشود، اعم از حرکات ارادی و اختیاری مثل حرکت دست و زبان، و حرکات طبیعی و غیر ارادی مثل حرکت قلب. مستشکل میگوید شما فلاسفه معتقد هستید که مبدأ تمام حرکات انسان، خود طبیعت موجود در اعضاست و این حرکات مقتضای طبیعت است.

همچنین به اصل

[١]. [این مطلب در فصل ١٥ اسفار در جلسه چهاردهم مورد بحث قرار گرفته است.][٢]. همچنان که قبلًا هم عرض کردیم، در اسفار نوعی بینظمی از نظر ترتیب مطالب دیده میشود، بی نظمیهایی که کاملًا محسوس و مشهود است. یا مرحوم آخوند خودش این کتاب را تنظیم نکرده است و دیگران آن را بدون توجه و دقت تنظیم کردهاند و یا اینکه مرحوم آخوند از ابتدا مطالب را به صورت یادداشت نوشته و دیگران آنها را جمع کردهاند. فصول و ابواب این کتاب تقدیم و تأخیرهایی دارد که امکان ندارد یک مؤلف به کتاب خود چنین نظم دهد. از همه روشنتر اینکه در برخی جاها میگوید ما مطلب را در گذشته گفتهایم، در صورتی که در این نظم موجود، مطلب در آینده میآید؛ یا میگوید در آینده خواهیم گفت، در صورتی که مطلب در گذشته گفته شده است. خیلی مطالب و حتی ابواب مهمی را وعده داده است که در کتاب خواهد آمد در حالی که آن مطالب در این کتاب وجود ندارد. مثلًا مکرراً وعده میدهد که ما در بحث نبوات اسفار چنین خواهیم گفت، در صورتی که بر خلاف مبدأ و معاد که بحث نبوات را دارد اسفار این بحث را ندارد.