است. می‌دانید که در منظومه یک باب باز شده تحت این عنوان که امکان ذاتی و امکان استعدادی فقط اشتراک در لفظ دارند، مثل «شیر» و «شیر» است، شیر مایع و شیر بیابانی که از نظر معنا با یکدیگر وحدت ندارند. ولی در بعضی کلمات دیگر مرحوم آخوند ایشان اصرار دارد که امکان استعدادی را در واقع نوعی از امکان ذاتی تلقی کند و بگوید که امکان ذاتی در مادیات همان امکان استعدادی است.

به هر حال این خدشه و مناقشه به این برهان به این صورت وجود دارد. آیا این برهان را می‌شود از این مناقشه نجات داد یا نمی‌شود، یا از راه دیگری می‌توان استدلال کرد یا نمی‌توان، ما در فصل ١٦ بحث کرده‌ایم و حتی ]درباره این که[ راه دیگری که بهتر از این راه است برای این مطلب می‌شود ذکر کرد، در فصل ١٦ مطلب را ذکر کردیم.

ربط حادث به قدیم

مطلب دیگر: بعد از این فصل، فصل «ربط حادث به قدیم» می‌آید و مرحوم آخوند آن فصل را بعد از این فصل ذکر کرده. چون در شفا در ذیل همین بحثِ «لایتقدم علی الزمان الّا الباری» بحث «ربط حادث به قدیم» را آورده، ایشان هم در همین جا به عنوان فصل جدید آورده‌اند. این استدلال که در اینجا به صورت ردّ نظریه متکلمین در باب بدایت زمان و مسبوق بودن زمان به عدم قبلی آورده می‌شود عین همان استدلال است که در «ربط حادث به قدیم» به شکل دیگری مطرح می‌شود. در باب «ربط متغیر به ثابت» هم وعده دادیم که در فصل «ربط حادث به قدیم» مفصل‌تر صحبت کنیم (ان شاء الله بلکه چنین توفیقی پیدا کنیم). ربط حادث به قدیم، خودش یک مسأله مشکل و معضلی در فلسفه است و آن این است: از طرفی ما می‌دانیم که انفکاک معلول از علت تامه محال است (این خودش یک معما به وجود می‌آورد) و جای بحث در آن نیست. اگر علت تامه شیئی وجود داشته باشد محال است که معلولش وجود پیدا نکند. با این مقدمه، تکلیف حادثها در این عالم چه می‌شود؟ این امر حتی توقف بر این هم ندارد که ما قائل به واجب‌الوجود بالذات ـ به این معنا که ما قائل هستیم ـ باشیم یا نباشیم. به هر حال اشکالی هست؛ حادثهای عالم روی این قاعده چه تکلیفی پیدا می‌کنند؟ لازم نیست ما زمان را مورد بحث قرار بدهیم. الف در این «آن» حادث شد. می‌گوییم این الف چرا در این «آن» حادث شد؟ چرا در «آن»های قبل، در زمانهای قبل مثلا هزار سال قبل به وجود نیامد؟ آیا در هزار سال قبل علت تامه‌اش وجود داشت و وجود پیدا نکرد یا علت تامه‌اش وجود