می‌گوییم «زمان مقدار حرکت است» زمان، یک چیز است و مقدارِ یک حرکت از حرکات عالم است و این که یک شیء در زمان قرار گرفته است یعنی در درون آن حرکت قرار گرفته؟ پس ما یک حرکتی از حرکات در عالم داریم که مقدار آن حرکت را «زمان» می‌نامیم. به عقیده قدما مقدار حرکت دوری فلک اطلس زمان است و در این صورت مقدار حرکات فلکهای دیگر یا مقدار حرکاتی که در روی زمین است زمان نیست. «ما زمانی هستیم» یعنی واقع هستیم در درون آن زمانی که از حرکت دوری فلک انتزاع می‌شود. پس زمان یک چیز بیشتر نیست. یا نه، به عدد اشیاء و لااقل به عدد حرکات در عالم زمان وجود دارد (حالا سکونها را چگونه بیان کنیم، این هم بحث مهمی است که در همین کتاب خواهد آمد). فرق میان حرکت فلک ]و سایر حرکات[ این است که آن، مقیاس سایر حرکات است نه اینکه زمان فقط مال اوست و بقیه زمان ندارند و زمانِ باقی حرکات اوست؛ بلکه به عدد حرکات عالم ما زمان داریم منتها همین طور که برای سنجیدن هر مقدار دیگر از مقدارها در عالم ما مجبوریم که کمیتی از کمیتها را که ثابت است و تغییر نمی‌کند مقیاس اعتبار کنیم، در اینجا هم ما آمده‌ایم حرکت فلک را به عنوان مقیاس اعتبار کرده‌ایم و الّا همین طور که حرکت فلک زمان دارد هر حرکتی در عالم زمان دارد ولی آن چون یک حال ثابت یکنواخت غیر متغیری دارد، نه تغییر مکان پیدا می‌کند نه رشد و نمو پیدا می‌کند نه سرعت و بطؤ دارد و همیشه حالت یکنواختی دارد می‌تواند مقیاس قرار بگیرد. مثلا شما برای سنجش حرارت بدن می‌آیید انبساط جیوه در اثر حرارت را مقیاس قرار می‌دهید. هیچ فرقی میان تأثیر حرارت در بدن انسان یا در جیوه نیست ولی ما باید چیزی را پیدا کنیم که با آن بتوانیم حرارت سایر اشیاء را بسنجیم. برای سنجیدن، آن از همه بهتر است. بشر سابق، زمانی که این مقیاسها اینقدر دقیق نشده بود، وقتی می‌خواست مقدارها را بسنجد با وجب یا پای خودش می‌سنجید که هنوز هم اصطلاح «وجب» و «پا» در همه دنیا هست، مثلا می‌گویند ده هزار پا. هیچ فرقی میان پا و وجب ]و سایر طولها[ در مقدار داشتن نیست ولی از باب اینکه وجب یا پا یک امر نسبتآ مشخص و محدودی است مثلا می‌گویند طول این درخت پانزده وجب است، یا طول این دیوار ده پاست. همین طور «متر» که امروز رایج است.

دو نظریه است، کدام یک از اینها را بگوییم. آقای طباطبایی استنباطشان این است که همین برهان طبیعیین که ما در اینجا آوردیم دلیل بر این است که آنها برای هر چیزی زمان جداگانه قائل هستند و هر چیز برای خودش زمان دارد. حرکت فلک یا حرکت