وَ جَعَلْنٰا فِي الْأَرْضِ رَوٰاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ ،ما در زمين كوهها كرديم،يعنى كوهها آفريديم اى جبالا،رواسى صفت محذوفى است و معناه ثوابت جمع راسية، اى ثابتة من رسا اذا ثبت. أَنْ تَمِيدَ ،در او دو وجه گفتند،يكى آن‌كه:حفظا من ان تميد،اى تميل و كراهية ان تميد،اين قول زجّاج است.و يكى آن‌كه:لئلا تميد، نگاه داشت ازآن‌كه نچسبد [١]،و قول دوم آن‌كه:تا نچسبد [٢]،و اين هر دو قول مطّرد باشد در [٣]نظاير او،من قوله: يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [٤]...،و قوله:... أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا [٥]،و قوله: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيٰامَةِ [٦]...،و غير ذلك من الآيات. وَ جَعَلْنٰا فِيهٰا فِجٰاجاً ،و بكرديم بر او راهها،و فجاج،جمع فجّ باشد،و آن راهى بود فراخ ميان دو كوه. سُبُلاً ،و راهها در سهل. لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ [٧]،تا همانا ايشان راه برند [٨].حق‌تعالى در اين آيت منّت نهاد بر خلقان به آن‌كه زمين به مقرّ ايشان كرد و آن را قرار داد به كوهها.

در خبر است كه:اوّل [٩]خداى تعالى زمين آفريد مى‌جنبيد همچنان كه كشتى بر سر آب.حق‌تعالى آن را موتّد كرد و دوخته گردانيد به كوهها،چنان كه گفت:

وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً [١٠] ،و زمين را مسخّر ايشان كرد تا در سهل و جبل بر او راه مى‌كنند و به طلب معاش و روزى سفرها مى‌كنند.

وَ جَعَلْنَا السَّمٰاءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً ،و ما آسمان را سقفى كرديم نگاه داشته.و در او خلاف كردند،بعضى گفتند:محفوظ است ازآن‌كه بيفتد،چنان كه گفت: إِنَّ اللّٰهَ يُمْسِكُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولاٰ [١١]الآية.و بعضى دگر گفتند:محفوظ است ازآن‌كه كسى تعرّض تواند كردن آن را به نقص و هدم تا اين معنى طمع دارد،يعنى به رفعت و احكام به آنجا رسانيد كه اين طمعها منقطع شد.و قولى دگر آن است كه:

[١] .همۀ نسخه بدلها:بخسبد.

[٢] .آط:بنخسبد،آب:نجنبد.

[٣] .آب،آز:از.

[٤] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٧٦.

[٥] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٨٢.

[٦] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٧٢.

[٧] .اساس و ديگر نسخه بدلها:(لعلكم تهتدون)،به قياس با متن قرآن مجيد،تصحيح شد.

[٨] .اساس و ديگر نسخه بدلها:تا شما مهتدى شوى و راه يابى،به قياس با ترجمۀ همين آيه در قسمت مربوط به ترجمۀ آيات،آورده شد.

[٩] .همۀ نسخه بدلها+كه.

[١٠] .سورۀ نبأ(٧٨)آيۀ ٧.

[١١] .سورۀ ملائكه(٣٥)آيۀ ٤١.