روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٢٣ - ترجمه

محفوظ است از شياطين به رجوم،چنان كه گفت: وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّيٰاطِينِ [١]، ايشان،يعنى كافران از آيات و دلالات آن اعراض نموده‌اند و عدول كرده،در او نظر و تفكّر نمى‌كنند.

وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ ،او آن خداست كه شب و روز بيافريد.

وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ،و آفتاب و ماه بيافريد،و آن هر دو را آيت شب و روز كرد تا آفتاب آيت روز باشد و ماه آيت شب. كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ،اين ماه و آفتاب و هريكى از آن در فلك شناو [٢]مى‌برند و سباحت مى‌كنند.و فلك عبارتى [٣]است از مجرا و مدار ماه و آفتاب و ستارگان،اين قول ضحّاك است.و بعضى دگر گفتند:فلك موجى [٤]است مكفوف كه اين ستارگان[در او] [٥]مى‌روند،براى آن سباحت گفت.حسن بصرى[٣٢-ر]گفت:آسيايى است بر شكل بادريسۀ [٦]دوك،و براى استدارت آن را فلك خواند،و منه الفلك للسّفينة،و منه فلكة المغزل.و در لغت عبارت باشد از هرچه گردنده باشد،و جمع فلك افلاك بود،قال الرّاجز-شعر:

باتت تناجى [٧]الفلك الدّوّارا حتّى الصّباح تعمل [٨]الاقتارا
معنى يَسْبَحُونَ ،ابن جريج گفت:يعنى مى‌روند.عبد اللّه عبّاس گفت:

مى‌گردند به خير و شرّ و شدّت و رخاء،و براى آن به كنايت عقلا از او خبر داد كه، فعل عقلا به او حوالت كرد،و مثله [٩]:... وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سٰاجِدِينَ [١٠].و قوله:... فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِينَ [١١].و قوله: لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا هٰؤُلاٰءِ يَنْطِقُونَ [١٢].

و قال النّابغة الجعدىّ-شعر:

تمرّزتها [١٣]و الدّيك يدعو صباحه اذا ما بنو نعش دنوا فتصوّبوا
و براى آن به لفظ جمع گفت-و اگرچه شمس و قمر دو است كه،مراد آن