علت در ميان انديشه‌وران اصولى وحدت نظر وجود ندارد، برخى سبب را مترادف علت (٤٨) و برخى ديگر، سبب را متباين با علت (٤٩) و برخى نيز سبب را اعم از علت (٥٠) دانسته‌اند. آنچه در اينجا لازم است بدان اشاره شود، تفاوت علت با سبب از ديدگاه مشهور اصوليان است. بنابر نظر مشهور، سبب، وصف ظاهر و منضبطى است كه شارع آن را نشانه حكم قرار داده است، خواه مناسب با حكم باشد يا نباشد (٥١).

در اين تعريف، سبب اعم از علت است؛ زيرا در علت، مناسبت بين حكم و علت اخذ شده ولى در تعريف سبب، مناسبت وجود ندارد . مثل موضوعيت سفر در حكم شكستن روزه مسافر و علت اسكار در حرمت شرب خمر كه مناسبت ميان علت و حكم در اين دو وجود دارد، ولى در حكم وجوب نماز ظهر كه زوال خورشيد سبب آن است، مناسبت ميان حكم و سبب وجود ندارد.

٣. تفاوت علت با شرط: شرط در لغت، الزام، (٥٢) پيمان كردن (٥٣) و نيز تعلق چيزى به چيز ديگر را گويند، (٥٤) ولى در دانش اصول عبارت است از وصف ظاهر و مشخصى كه صحت مشروط بدون اينكه در آن مؤثر باشد، متوقف بر آن است. (٥٥) به عبارت ديگر، شرط آن است كه با انتفاى آن، انتفاى حكم لازم آيد؛ ولى با وجود آن، حكم محقق نمى‌شود. (٥٦) براى مثال، زوجيت شرط ايقاع طلاق است و اگر شرط

(٤٨) غزالى، ابوحامد محمد، المستصفى، ج ١، ص ٦٠.
(٤٩) السرخسى، شمس الدين محمد، اصول السرخسى، ج ٢، ص ٣٠١.
(٥٠) الزحيلى، وهبه، اصول الفقه، ج ١، ص ٩٥.
(٥١) المدكور، محمد سلام، مباحث الحكم، ص٥٣.
(٥٢) فيروز آبادى، مجد الدين محمد، قاموس المحيط، ج ٢، ص ٣٨١.
(٥٣) ابن منظور، جمال الدين، لسان العرب، ج ٤، ص ٢٢٣٥ .
(٥٤) الجرجانى، على بن محمد، التعريفات، ص ٥٥.
(٥٥) الزحيلى، وهبه، اصول الفقه، ج ١، ص ٩٨ .
(٥٦) ابن قدامه، عبداللّه‌ بن احمد، روضه الناظر، ج ١، ص ٢٤٨ .