ى) از تمدن غرب متجدّد و در بسيارى از مواضع، از فرهنگ آن نيز دفاع مى‌كند و اين تمدن و فرهنگ را در برآوردن نيازهاى دنيوى مادّى كه دين متكفل آنها نيست، موفق مى‌بيند.

ى) دشمن جهان اسلام را بيشتر خانگى مى‌داند، تا خارجى... . (١٨)

نويسنده محترم، اسلام تجدّد گرايانه را در كنار اسلام بنياد گرايانه و سنّت گرايانه قرار داده و ويژگى‌هاى متعددى را براى اسلام تجدّد گرايانه برشمرده است كه عمدتاً با انديشه‌هاى روشنفكرى دينى ايران در دو دهه اخير، سازگار است.

روشنفكرى دينى در ميان مسلمانان ـ كه از برخورد فرهنگ و تمدن مسلمانان با فرهنگ غرب شكل گرفته ـ مراحل مختلفى را پشت سر نهاده و گفتمان‌هاى گوناگونى را تجربه نموده است. برخى از اين تحولات از دگرگونى‌هاى فكرى و اجتماعى در غرب يا تحولات گوناگون در جوامع مسلمان، متأثر بوده است. مطالعه اجمالى انديشه‌هاى روشنفكرى دينى با رويكرد تجدّدگرايانه در ايران از عصر مشروطه تاكنون، گوياى اين نكته است كه برخى از مهمترين چهره‌هاى روشنفكرى دينى، همچون دكتر على شريعتى و مهندس مهدى بازرگان(در نخستين دوره فكرى خود) با برخى معيارها و شاخص‌هاى ياد شده براى اسلام تجدّد گرا در نوشتار پيشين، همخوانى ندارد. مثلاً آنان بر خلاف ادعاى مذكور، با جدّيت تمام درصدد فعال‌تر نمودن نقش دين در عرصه‌هاى مادى و اجتماعى بوده و در مقابل نگاه آخرت گرايانه برخى از عالمان سنتى، موضع انتقادى داشتند. در دو دهه اخير به سبب برخى حوادث داخلى و نيز دگرگونى‌هاى فرهنگى در غرب، بسيارى از روشنفكران دينى دچار تغيير ديدگاه شده، و فهمى حداقلى از دين ارائه كرده‌اند. مهندس بازرگان، نمونه روشنى از ظهور اين تحول فكرى در يك فرد است كه

(١٨) ملكيان، مصطفى، راهى به رهايى، نشر نگاه معاصر، چاپ اوّل، ص ١٠٠ ـ ١٠٢، تهران، ١٣٨١.