گاهى ملاك آداب شرعى، ارشاد به جلب نفع و دفع ضرر است، مثل نهى از امورى كه سبب بيمارى برص مى‌شود و نهى از طهارت با آبى كه توسط خورشيد داخل ظرف گرم شده است (٢٥).

گاهى ملاك هماهنگ يا تأثير گذار بر اهداف و غاياتى است كه نياز به آداب شرعى دارند كه آن، عبادت يا معامله يا معاشرتى است كه اين آداب شرعى در آن قرار داده شده است.

صاحب جامع المدارك در آداب قضاوت آورده است: «آدابى مانند آگاه كردن مردم از ورود قاضى به شهر». روشن است هيچ دليلى بر استحباب اين كار نداريم، اگر هم دليلى وارد شده باشد مشكل است بتوان از آن رجحان مولوى شرعى را استفاده كرد مثل امر و نهى كه در بسيارى از موارد براى تنبيه و توجه دادن به خواصّ مترتب بر اوامر و نواهى است (٢٦).

آداب نقش مؤثرى در اجراى احكام شريعت دارند؛ در بعضى حالت‌ها اگر حكم شرعى از آداب پيرامون خود خالى شود نتايجى منطبق با همه مقاصد و اغراض شريعت به بار نمى‌آورد. براى مثال اگر قضاوت از آداب خالى شود و در آن فقط به احكام الزاميه اكتفا شود، اجراى عدالت اسلام در سطح عالى محقق نخواهد شد. مى‌توان از مجموعه آداب شرعى در تعيين ديدگاه شرعى نسبت به كيفيت اجراى احكام ولايى و نيز در تعيين روش پر كردن منطقه فراغ احكام شرعى استفاده كرد.

از اين رو در كتب فقهى عناوين تفصيلى زيادى براى آداب، بر حسب تفصيل ابواب وعناوين فقهى وارد شده است، مثل آداب عباداتى از قبيل نماز، روزه، حج، اعتكاف، دعا و... ، آداب قضاوت، آداب تجارت، آداب ازدواج، آداب معاشرت، آداب خواب، سفر، زيارت، احتضار، كفن و دفن. بر اين اساس به هر صنف از اين آداب شرعى در مصطلح فقهى مربوط به آن خواهيم پرداخت.

(٢٣) كشف الغطاء، ج٤، ص٥٥٩.
(٢٤) همان.
(٢٥) وسائل الشيعه، ج١، ص٢٠٧، باب ٦ از ابواب آب مضاف و مستعمل.
(٢٦) جامع المدارك، ج٦، ص١١.