فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٦٢ - فقه در انديشه احيا گرانه سيد جمال الدين اسد آبادى عزيز اللّه مهريزى - مسعود امامى
همين نگاه بر منظر فقهى او نيز تأثير داشت، از اين رو، انگارههاى سستى و خمودى و جواز سكوت ذلت بار را با تمسك به عقيده قضا و قدر، بى اساس و بىمبنا مىداند؛ بلكه اين عقيده را خاستگاه حركت و قيام، سخت كوشى و ايثار و... مىشمارد. با اين ديدگاه به قضا و قدر، موضعگيرى فقهى او هم در جهت وجوب حركت و قيام، و ستيز با كفر و استكبار و ستم گرايش پيدا مىكند.
٦. يادگيرى علوم جديد
سيد، به يافتههاى جديد و دستآوردهاى علوم تجربى توجه داشت و به فراگيرى آن ترغيب و تشويق مىكرد و عقيده داشت: نبايد از تكامل، ترقى و علم آنان عقب بيفتيم. (٣٨)اما در عين تشويق به فراگيرى يافتههاى علمى جديد مىگويد:
«آثار سؤ ركون و ذلّت و دل باختگى در مقابل تمدن غربى و تقليد از آنان، تحقير، محو اخلاق، شهامت، غيرت و... مىباشد، و راه علاج امتها هم، تمدن غربى نيست... .
دين اسلام بر خلاف دين مسيحيت، براساس غلبه، شوكت، عزت، رزمندگى، تبحر در فنون ضرورى چون فيزيك، شيمى و... پايه گذارى شده است. كسى كه در آيه {وأعدّوا لهم مَااستَطعتُم مِنْ قُوّةٍ } تأمل كند، يقين مىيابد كه پيروان اين دين، خواستار غلبه و سيادت و فراهم كردن وسيله آن هستند و همين كه اسلام شرط بندى را جز در مسابقه و تيراندازى حرام كرده است، معلوم مىشود كه شرع مقدّس چه مقدار به شناخت فنون نظامى علاقه دارد». (٣٩)
وى دين را اساس مدنيت و قوام عمران و آبادى مىدانست و در ردّ انديشههاى سيد احمدخان هندى مىگويد:
«احمد خان بهادر، اين وسوسه را القا مىكرد كه تمدن اروپا و ارتقاى آن در علم و
(٣٨) همان، ص٦٩.
(٣٩) همان، ص٨٨ ـ ٨٢.