نخست اين كه مراد از كسى كه غير از قاتل ـ در منطوق ـ و يا قاتل ـ در مفهوم مخالف ـ را مى‌كشد، شخص مقتول نيست، بلكه «من له حق القصاص» است كه مصداق آن ولىّ دم مى‌باشد. در اين صورت ضمير در «قاتله» به «من» موصول برنمى‌گردد، بلكه به مقتول برمى‌گردد كه از معناى جمله فهميده مى‌شود و منظور از كسى كه غير ضارب و يا ضارب خود را مى‌زند نيز «من له حقّ القصاص» است كه مى‌تواند مصداق آن شخص مضروب و يا ولىّ او باشد. با توجه به اين معناى مجازى، استدلال به روايت كامل است.

معناى مجازى ديگرى كه مى‌توان براى اين روايت در نظر گرفت اين است كه منظور از قاتل و ضارب كسى باشد كه در صدد قتل و يا ضرب ديگرى برآمده است. در اين صورت مفهوم مخالف روايت بر مشروعيت قصاص در قتل و يا ضرب دلالتى ندارد، بلكه مشروعيت دفاع از نفس را تا مرزى كه شخص بتواند مهاجمى را كه در صدد قتل اوست، بكشد و يا مهاجمى را كه در صدد زدن اوست بزند، ثابت مى‌نمايد. در اين صورت معناى روايت چنين مى‌شود: «سركش‌ترين انسان‌ها كسى است كه فردى را كه در صدد كشتن او نيست، بكشد و شخصى را كه در صدد زدن او نيست، بزند». اين معنا نيز به روشنى مفهوم مخالف دارد ؛ ولى چنانچه روشن است منطوق و مفهوم آن از بحث قصاص نفس و قصاص در ضرب بيگانه است و به دفاع از نفس مربوط مى‌باشد.

با وجود اين دو احتمال در معناى مجازى كه علاّمه مجلسى و پدرش محمد تقى مجلسى در شرح اين روايت مطرح كرده‌اند (٦٩)ـ حتى اگر احتمال دوم را ترجيح ندهيم ـ روايت مجمل خواهد بود و استدلال به آن مخدوش مى‌گردد.

پاسخ:

١. هر چند مجلسى اوّل و دوم در معناى روايت دو احتمال مزبور را داده‌اند؛ ولى

(٦٩) بحار الانوار، ج٢٢، ص١٣٩: «قوله: غير قاتله، أي مريد قتله، أو غير قاتل من هو وليّ دمه. قوله: غير ضاربه، أى مريد ضربه أو من يضربه». مرآة العقول، ج٢٤، ص١٠: «غير قاتله أى مريد قتله أو قاتل مورّثه»؛ روضة المتّقين، ج١٠، ص٢٧٤: «من قتل غير قاتله(أي) من أراد قتله تجوّزاً. و من ضرب غير ضاربه‌أي من يريد ضربه أو قصاصاً».