«... امور ذكر شده جزو آداب هستند نهـسنن داخل در عبادات؛ برخى از خطابات بالاصاله براى ترتب منافع دنيوى وضع شده‌اند نه اخروى و در نتيجه از آداب به حساب مى‌آيند و گاه با قصد و نيت همراه مى‌شوند و منافع اخروى بر آنها مترتب مى‌شود كه در اين صورت جزو سنن در عبادت به حساب مى‌آيند. (١٨)

٣. حِكَم و علل:مقصود از آن غايت و علّت ـ و لو غير تامه ـ احكام است. گاهى ادب، از علل بعضى احكام شرعيه است چنان كه گاهى نيز براى خود آداب شرعيه علل و ملاكاتى است.

گستره آداب در شريعت و ملاكات آن:

اهتمام شريعت نسبت به آداب چشمگير است به طورى كه احكام آدابى كه در شريعت آمده چند برابر احكام ديگر است. آداب همهـافعال انسان و روابط مختلف انسان ؛ مثل رابطه او با خدا و مردم و خانواده و با خود و با فرادست و فرو دست خود را پوشش مى‌دهد.

گاهى ملاك آداب شرعى، احترام به شرافت محضر است، مثل آداب حضور در پيشگاه خداوند در نماز يا حضور نزد پيامبر يا امام معصوم. (١٩)گاهى ملاك ادب، احترام به شرافت فعل است، مانند استحباب ستره در نماز كه از آداب نماز و بزرگ شمردن آن (٢٠)است. گاهى احترام به جهت شرافت فاعل است ؛ چنانكه در ابواب متعدد فقه بر انجام كارهاى متناسب با شأن شخص و اجتناب از هر گونه عمل خلاف (٢١)مروت تأكيد شده است. گاه احترام به جهت شرافت مكان است، مثل مساجد و حرم مكّه و بيت اللّه‌ الحرام و غير آن (٢٢). گاهى ملاك احترام به جهت شرافت زمان است، مثل ماه رمضان و ماه‌هاى

(١٨) همان، ج٤، ص٤٥٩.
(١٩) همان، ج٣، ص٦٨.
(٢٠) جواهر الكلام، ج٨، ص٤٠٣ ـ ٤٠١.
(٢١) الروضة البهيه، ج٣، ص١٣٠.
(٢٢) ذكرى الشيعه، ج٣، ص١٣٧ ـ ١٢٠؛ كشف الغطاء، ج٤، ص٥٥٩.