منتشر شده است؟ يا اخلاق، عادات، و ملكات طبيعى گروه‌هايى كه اسلام را به خود بسته‌اند منشأ آن مى‌باشد؟ شكى نيست كه كمى وقت و عدم فحص آقاى رنان پرده‌اى شده بر جلوى ديدگانش تا از اين نكته محجوب و غافل بماند... .

امّا پاسخ اشكال دوم اين است كه عرب، گرچه فلسفه خود را از يونان و بعضى علوم را از فارس گرفت ولى آن را رقيق ساخت و چهار چوبه ومسايلش را وسعت بخشيد و آن را توضيح و نظم منطقى داد. در اين سير و تعالى به مرتبه‌اى از كمال رسيد كه دالّ بر سلامت ذوق عرب و حاكى از استوارى و دقت كم نظير آنان بود. اين در حالى است كه فرانسوى‌ها و انگليسى‌ها و آلمانى‌ها از روم و سرزمين‌هاى آن به اندازه عرب دور نبودند و به آسانى مى‌توانستند از گنج‌هاى علوم روم و بيزنطيّه بهره‌مندشوند اما چنين نكردند حتى كار به جايى رسيد كه مناره تمدن عربى بر بالاى سر كوه‌هاى برانس هويدا شد به گونه‌اى كه بر غرب ارزش و روشنى بخشيد. بعد از آن كه ارسطو لباس عربيت پوشيد اروپاييان از او به خوبى استقبال كردند ولى فكر نكردند كه ارسطو در لباس يونانى به آنان نزديك‌تر است». (٤٥)

سيد نه تنها دين را در مقابل علم نمى‌ديد، بلكه آن را ـ چنان كه اشاره شد ـ تشويق گر علوم و فنون مى‌دانست:

«.. دين، امت‌ها را به كسب فضايل و وسعت بخشى دايره معارف بر مى‌انگيزاند. امّت‌ها با دين به اقصى غايت تمدن منتهى مى‌شوند. اگر از اين گفته در شگفتى، من از شگفتى تو بيشتر در عَجَبم. آيا تاريخ امت عرب را فراموش كرده‌اى؟! قبل از بعثتِ دين، در چه توحّش و پراكندگى و فرو افتادگى و زشت زدگى به سر مى‌بردند ولى هنگامى كه دين به سراغ آنان آمد به آنان يكپارچگى، قوّت و پاكى بخشيد، عقولشان را تنوير، و اخلاقشان را تقويم، و احكامشان را تسديد كرد. آقاى جهان گشتند و با سياست عدل و انصاف،

(٤٥) العروة الوثقى، ص٣٧ و ٣٨.