كه فعل يا ترك آن‌ها از ديدگاه شارع موجب كمال و حسن افعال مى‌شود. در تمام اين موارد لفظ آداب به يكى از عناوين و افعالى كه حكم شرعى به آن‌ها تعلق گرفته اضافه مى‌شود؛ مثلاً گفته مى‌شود: آداب نماز، آداب روزه ،آداب زيارت، آداب جهاد و... اين معنا با معناى لغوى ـ كار نيكو و ستودنى ـ سازگارى دارد. آداب گاهى شرعى است و گاهى عرفى و گاه عقلى، آنچه مورد بحث فقهاست آداب از منظر شرعى است. (١٤)لذا فقها نسبت به اثبات مشروعيت آداب و آوردن دليل بر مقبوليت آن نزد شارع اهتمام مى‌ورزند. اين دليل گاهى تأسيسى و گاهى امضايى است. از اين رو گاهى آداب عرفى يا عقلايى يا عقلى در راه اثبات ادب شرعى به كار گرفته مى‌شود و گاه براى اثبات بعضى آداب شرعى در فقه براساس قاعده تسامح در ادله سنن و مستحبات و آداب شرعيه، عمل مى‌شود.

صاحب جواهر آداب قاضى را به دو نوع مستحب و مكروه تقسيم كرده و گفته است: «براى بسيارى از اين آداب دليل خاص نداريم، ولى فقها اين آداب را ذكر كرده‌اند، بدون اين كه ترديد يا توقفى در باره آنها داشته باشند. شايد از آن رو كه آداب مستحب به دليل خاص نياز ندارند. همين كه اصل آداب، مشروعيت و مقبوليت دارد براى ما كفايت مى‌كند، پس تسامح در استحباب افزون‌تر از تسامح در سنن است. (١٥)همچنين صاحب جواهر در بيان استحباب قرار دادن ظرف آب در سمت راست هنگام وضو مى‌نويسد: «... و شايد به همين علت، آن را به عنوان يكى از آداب بيان كرده‌اند، البته اگر بين سنت و ادب فرق بگذاريم و بگوييم مراد از ادب چيزى است كه مطلوبيت و رجحان آن در اثر ممارست با مذاق شرع استفاده شود، هر چند دليل خاصى در باره‌اش وارد نشده باشد». (١٦)

آداب گاهى فعل هستند و گاهى ترك كه شامل تمام نواهى خواهد شد. همچنين گاهى فعل مستقلند مانند نظافت بدن و گرفتن ناخن‌ها و گاهى آداب، هيئت، وصفتى براى فعل

(١٤) جواهر الكلام، ج٢٦، ص٢٢؛ كشف الغطاء، ج٢، ص١٩.
(١٥) جواهر الكلام، ج٤٠، ص٧٢.
(١٦) همان، ج٢، ص٣٢٩.