را بر آنان محكّم و چشانده است. علّت فراز و نشيب‌هاى مسلمين را منحصر به عقيده قضا و قدر آنان كرده‌اند. آنان مى‌گويند: فقر و فاقت، عقب افتادگى در قدرت نظامى و سياسى، رواج فساد اخلاقى و كثرت دروغ، نفاق، خيانت و ... بر مسلمين سايه گسترانده. از وضع كنونى و آينده خود جاهل، و از ضرر و منفعت خويش غافل، و از زندگى به خوردن، آشاميدن و خوابيدن قانع و مايل، و از سبقت در فضيلت بر يكديگر كاهل، ولى در رساندن ضرر بر همديگر عاجل و... بر هر بلايى راضى هستند، امراى آنان فرصت‌هايشان را به لهو و لعب و داد و ستدهاى شهوانى سپرى مى‌كنند و... تمام بدبختى‌هاى مسلمين را به عقيده قضا و قدر نسبت مى‌دهند. امّا فرنگيان بين اعتقاد به قضا وقدر و مذهب جبر فرقى قايل نشده‌اند... توهم كرده‌اند با اعتقاد به قضا و قدر اختيار از دست مسلمين گرفته شده است... كثيرى از ضعفاء العقول در مشرق زمين هم مذهب آنان را پذيرفته‌اند ولى من بدون ترس مى‌گويم كه اينان بر خدا و مسلمين دروغ بسته‌اند نه سنّى، نه شيعه، نه زيدى، نه اسماعيلى، نه وهّابى و نه خارجى هيچ كدام معتقد به مذهب جبر محض نيستند... فقط طايفه‌اى از مسلمين براين عقيده بوده‌اند كه آنان هم در اواخر قرن چهارم هجرى منقرض شده‌اند... اعتقاد به قضا اسبابى دارد كه يكى از آنها اراده انسانى است... حكماى فرنگى و علماى سياست آنان مسأله قضا را پذيرفته، براى اثبات آن اطاله كلام كرده‌اند كه ما نيازى به استشهاد به كلام آنان نداريم... اگر با اعتقاد به قضا و قدر از شناعت و زشتى جبر پيراسته شود پيامد آن صفت جرأت، اقدام و انجام، شجاعت و بسالت،... ثبات قدم، تحمّل مكاره و الم، به هم كوبيدن هول و ترس، مزيّن ساختن انسان به جود و سخا، سخت كوشى، ايثار، دل گرفتن از خوشى و رفاه زندگى، همه اينها در همان سبيل حقى است كه ما را به اعتقاد به اين عقيده دعوت مى‌كند. كسى كه عقيده دارد اجل محدود و رزق مكفول و تمامى اشيا بر طبق مشيت الهى بيداللّه‌ گردانده مى‌شود، دردفاع از حق خود و اعلاى كلمه امّت و ملّت خود و