فراخوان به عقلانيت مهم‌ترين محور جنبش‌هاى اصلاح طلبانه اسلامى در سده‌هاى اخير است. پيروى از سنت‌هاى جاهلى و تقليد كوركورانه از پدران و گذشتگان، اساسى‌ترين موانع حركت‌هاى اصطلاح طلبانه بوده است. سيد جمال با استناد به قرآن و روايات دعوت به خرد ورزى كرد تا ضمن گذر از اين موانع دشوار، مبانى ترقى و رشد را در جامعه پى ريزى كند:

«بايد آحاد هر امتى از امم، عقايد خود را كه اوّل نقشه الواح عقول است بر براهين متقنه وادله محكمه مؤسس سازند و از اتّباع ظنون در عقايد دورى گزينند، و به مجرد تقليد آبا و اجداد خويشتن قانع نشوند؛ زيرا اگر انسان بلاحجت و دليل به امورى اعتقاد كند، و اتّباع ظنون را پيشه خود سازد، و به تقليد و پيروى آباى خود خرسند شود، عقل او لامحاله از حركات فكريه بازايستد و اندك اندك بلادت و غباوت بر او غلبه نمايد تا آن كه خرد او بالمرّه عاطل و از ادراك خير و شر خود عاجز ماند، و شقاء و بدبختى از هر طرف او را فرو گيرد. تعجب منما گيزو وزير فرنسا كه تاريخ سيويليزاسيون (٣٣)؛ يعنى مدنيّت امم افرنجيه را نوشته است، مى‌گويد: يكى از اعظم اسباب تمدن يوروپ اين بودكه طايفه‌اى ظهور كرده، گفتند: «اگر چه ديانت ما ديانت عيسويه است، ولى ما را رسد كه براهين اصول عقايد خود را جويا شويم.» و جماعت قسيسها اجازت نمى‌دادند و مى‌گفتند كه: بناى دين بر تقليد است و چون آن طايفه قوت گرفته افكار ايشان منتشر گرديد، عقول از حالت بلادت و غباوت درآمده در حركت و جولان آمد

(٣٢) همان، ص١٨٧.
(٣٣) ٣٣.Civilisation