دیگر مطرح خواهد شد . پس خوب است که ما این مسأله را بشکافیم و ببینیم‌ نظر اسلام راجع به " مقتضیات زمان " چیست و اصلا منطق چه اقتضا می‌کند که وقتی فردا با افرادی مواجه شدیم که می‌گویند باید با زمان پیشروی کرد و دائما به روحانیون می‌گویند خودتان را با زمان تطبیق بدهید آیا پیشنهادشان‌ صحیح است یا نه ؟ این موضوع به نظر من ارجح آمد که چند شبی روی آن بحث بکنیم . البته‌ موضوعات زیادی در ضمن این موضوع پیش می‌آید که باید بحث کنیم . مثلا یک‌ بحثی است راجع به " اخلاق " . یک عده می‌گویند اخلاق نسبی است ، و این‌ موضوع " نسبیت اخلاق " در نوشته‌ها بسیار به چشم می‌خورد . می‌گویند اخلاق‌ خوب و بد به طور مطلق نداریم . یعنی اینکه اخلاق خوب همیشه خوب است و اخلاق بد همیشه بد است ، اینطور نیست ، بعضی از اخلاقیات برای مردم‌ معینی و در زمان معینی خوب است و برای دیگران بد . اخلاق یک امر نسبی‌ است ، اخلاقی وجود ندارد که برای همه مردم و در همه زمانها خوب باشد . یک مسأله دیگر که باز به همین مناسبت باید روی آن بحث کرد بحثی است‌ راجع به زیربنای تاریخ ، و مارکسیست و غیر مارکسیست در این زمینه‌ نظریاتی دارند و ما ناچاریم در ضمن مباحث خود از آن بحث کنیم . برای اینکه مفهوم این آیه روشن بشود یک مطلب را در نظر بگیرید : انسان زندگی اجتماعی دارد یعنی باید با اجتماع زندگانی بکند و الا منقرض‌ می‌شود . ولی انسان ، تنها موجودی