ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٨ - چاره سازى و حيله گرى و مكر پردازى در جنگ و جهاد

جنگ و پيكارند و هر يك از آن دو زمامدارى مخصوص به خود دارد . يكى از آن دو زمامدار بر ديگرى حيله كرده و نزد مسلمانان آمده با آنان مصالحه و قرارداد ميكند كه با آن ديگرى بجنگند امام صادق ( ع ) فرمود : براى مسلمانان شايسته نيست كه حيله گرى كنند و نه دستور به حيله گرى بدهند و شايسته نيست كه بهمراه كسانى كه حيله مى ورزند بجنگند . . . » [١] ٢ - امام صادق عليه السلام از پيامبر اكرم ( ص ) نقل ميكند كه : هر حيله - گرى در روز قيامت با پيشواى خودش در حالى كه گوشهء لبهايش كج شده است ، مى آيد و داخل آتش مى شود ) [٢] .
٣ - اصبغ بن نباته مى گويد : روزى امير المؤمنين عليه السلام در كوفه در - حالى كه در منبر خطبه اى ايراد ميكرد ، فرمود : « اى مردم ، اگر ناشايستگى حيله گرى نبود ، من از حيله گرترين مردمان بودم ، بدانيد ، در هر حيله اى انحرافى است و هر انحرافى ظلمتى است [ كه حقيقت را مى پوشاند ] آگاه باشيد ، حتما حيله گرى و فجور و خيانت در آتش است ) [٣] .
در برابر اين گونه روايات ، رواياتى ديگر وجود دارد كه حيله گرى را در جهاد تجويز ميكند . ولى چنانكه در اول مبحث گفتيم ، چون حيله گرى و مكر پردازى مخالف اصول مبنى بر آيات قرآنى و احاديث معتبر و حكم صريح عقل است ، لذا بايد بمقدار ضرورت و كيفيتى كه ضرورت ايجاب ميكند ، قناعت ورزيد ، چنانكه در دروغ و هرگونه خلاف واقع بايد به ضرورىترين كميت و كيفيت قناعت شود . اين نكته را بايد در نظر گرفت كه چاره سازى و تدبير و انديشهء عميق در ادارهء جنگ و دفع دشمن غير از مكر پردازى ماكياولى - گرى است . چاره سازى و تدبير و انديشه واجب است ، حتى چه بسا اين امور موجب تقليل خونريزى از طرفين و مراعات بيشتر در بارهء حفظ و عمل به اصول

[١] وسائل الشيعه شيخ حر عاملى ج ٦ - ص ٥١ .
[٢] مأخذ مزبور ص ٥٢ .
[٣] مأخذ مزبور ٥٢ .