ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٠٠ - انتقادى از توجيه كنندگان مكتب ماكياولى

به تبرئهء ماكياولى بيانجامد . او مى گويد : « خاصيت حق آن است كه تا ابد زيبا و خالص بماند و عمل هر چند كه بظاهر ضرورىترين چيز ، هر چند كه مقبولترين چيز براى معاصران به شمار رود ، اگر عمل محض است و اگر كمتر اثر از حق دارد و يا هيچ حق در آن نيست ، بىچون و چرا سرنوشتش چنين است كه با طول زمان بد شكل ، چركين ، نفرتانگيز و حتى وحشتزا شود . اگر كسى بخواهد با يك نظر محقق سازد كه عمل طى قرون به پايه اى از زشتى مى تواند برسد ، بايد به ماكياول بنگرد .
ماكياول يك اهريمن بدكار نيست و ديو ودد هم نيست يك نويسندهء بىغيرت و پست و بينوا هم نيست ، چيزى جز يك عمل نيست و اين فقط عمل ايتاليائى نيست ، عمل اروپائى است ، عمل قرن شانزدهم است ، زشت بنظر مى رسد و و در پيشگاه قرن نوزدهم زشت هم هست . اين كشمكش بين حق و عمل از آغاز پيدايش اجتماعات بشرى بوده است . اين جنگ تن بتن را پايان دادن ، تصور محض را با واقعيت انسانيت در آميختن ، حق را با ملايمت در عمل و عمل را در حق نفوذ دادن كار خردمندان است » [١] البته ما نمى دانيم در هنگام نوشتن اين مطالب در مغز رشد يافتهء هوگو چه مى گذشت ، ما با محتويات اين عبارت فارسى كه از فرانسه ترجمه شده است ، سر و كار داريم . چند مسئله را در بارهء عبارات فوق مطرح مى كنيم : البته اين نكته را نخست يادآور مى شويم كه هوگو و طرز تفكرات او ، چنانكه از آثارش برمى آيد ، كاملا ضد ماكياولى بوده سر تا سر آثار او مخصوصا بينوايان ، چيزى جز اصالت و ارزشهاى انسانى نيست . حتى در همين عباراتى كه مورد انتقاد قرار مى دهيم ، تضاد تفكرات او با روش فكرى ماكياولى بخوبى روشن شده است ، مسائلى را كه در بارهء عبارات فوق مطرح مى كنيم بدينقرار است :

[١] بينوايان - ويكتور هوگو ترجمه آقاى حسين قلى مستعان ج ٢ ص ١٧١ .