ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٤٦ - نظريهء سوم - ارتباط و تأثير و تأثر در ميان تمدنها را نه بكلى نفى ميكند و نه بطور عموم براى همهء تمدنها اثبات ميكند

وسائل نقليه در ما قبل تمدن كنونى و اختلاف نمودها و فعاليتهايى كه با يكديگر دارند .
نظريهء سوم - ارتباط و تأثير و تأثر در ميان تمدنها را نه بكلى نفى ميكند و نه بطور عموم براى همهء تمدنها اثبات ميكند و مى گويد : هيچ ضرورت منطقى وجود ندارد كه يكى از دو نظريهء يكم و دوم را بپذيريم . آنچه كه ديده شده است ، تشابهى است كه ميان تمدنها وجود داشته است و اين تشابه دليل اين كه يكى از ديگرى بوجود آمده است ، نمى باشد . تحقيق اين مسئله احتياج به بررسى چند موضوع دارد : موضوع يكم - اينست كه اشتراك همهء جوامع در وسائل اوليه درك مانند حواس و تعقل و انديشه و تخيل و همچنين اشتراك همهء انسانها در خواسته‌هاى اصلى كه مربوط به زندگى و كيفيتهاى مطلوب آن مى باشند ، مقتضى است كه همهء انسانهاى جوامع ، قدرت به وجود آوردن تمدنهاى مشترك را دارا بوده باشند . آنچه كه موجب بروز تمدن در يك جامعه و در دوران خاص ميباشد ، به اضافهء مساعدت محيط زيست كه فقط زمينه را مى تواند براى بوجود آمدن تمدن آماده بسازد ، ظهور نوابغى كه داراى انديشه‌ها و تلاشهاى مثبت بوده باشند و مسئلهء بروز احتياجات حياتى كه موجب گسترش معلومات و توسعهء روابط با طبيعت و انسانهاى ديگر است نيز بسيار اهميت دارد .
موضوع دوم - ما بايستى ميان تمدنهاى اصيل و تمدنهاى تقليدى و التقاطى تفاوت بگذاريم و آنها را با يكديگر مخلوط نسازيم ، مانند فرهنگهاى اصيل و تقليدى و التقاطى . نوع اول مانند تمدن بيزانس و اسلام ، چنانكه محققان آگاه از سر گذشت تمدنها و ريشه‌هاى آنها معتقدند و مى گويند : اين دو تمدن از هيچ تمدنى متأثر نگشته‌اند و خود جوامع آنها را بوده‌اند كه جوشيده‌اند و حركت كرده‌اند و بناى تمدن را پىريزى نموده‌اند .
موضوع سوم - تفكيك ميان نمودهاى عينى تمدن ، مانند ساختمانهاى