ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٦ - آيا با ملاحظات فوق مى توانيد قانون عليت را در جوامع و تمدنها در همهء موارد بحساب بياوريد

تناقض در هر دو مورد ، كاملا قابل درك است .
مقاومت و پافشارى براى تصحيح اين مغالطهء ضد علم و شكنندهء اصول جهان بينى ، از يك ريشهء مخفى نيهيليستى ( پوچ گرائى ) سر بر مى كشد كه انتقاد از آن ، ارزش تلف كردن بيهودهء وقت را ندارد . در پايان اين مسئله از تذكر بيك نكتهء مهمى ناچاريم و آن اينست كه احتمال مى رود كسانى كه تصادف را امكانپذير مى دانند ، ناآگاه يا آگاهانه از بوجود آمدن بىسابقهء مادهء عالم هستى استفاده ميكنند ، در صورتى كه عالم هستى بىسابقهء مادى بوجود آمده است ، نه بدون علت فاعلى كه خدا است ، مانند بوجود آمدن تصورات بىسابقه در ذهن انسانى كه مادهء پيشين ندارد ولى يقينا علت فاعلى و انگيزهء بيرون از خود را دارا مى باشد .
بنا بر اين ، تصور اين كه يك پديدهء مربوط به تمدن خود به خود به وجود آمده ، و مربوط به تصادف و شانس و اتفاق بوده است ، چيزى جز روپوش گذاشتن روى جهالتها و توجيه تن پرورى و خود خواهى نمى باشد .
٢ - دخالت و وساطت ارادهء آزاد در فعاليتهاى بشرى كه تمدن نيز يكى از آنها است ، موجب امكان تصادف و صدور معلول بدون علت نمى شود .
بلكه پيشبينى معلول و يا چگونگى آن را از قطعيت ساقط مى سازد . سقوط پيشبينى معلول از قطعيت باين سبب است كه ممكن است از عوامل درون ذاتى يا برون ذاتى اختلالى در اجزاى علت وارد شود . مثال درون ذاتى - قاعدهء كنش و واكنش اقتضاء ميكند كه كسى كه جنايت دلخراشى مشاهده ميكند ، سخت متأثر گردد و احساس ناراحتى نمايد . با اين حال ممكن است در درون شخص نوعى عامل مقاومت در برابر تأثر بوجود بيايد و نگذارد شخص مفروض از مشاهدهء جنايت دلخراش متأثر گردد ، مانند تكرار زياد مشاهدهء جنايت و يا قرار گرفتن انسان در جبههء جنگ . ممكن است همه گونه دلايل و شواهد ، صدور جرم از جنايتكار را تأييد و اثبات كند ، با اين حال مجرم از اقرار كردن