همان‌گونه كه از عنوان نامه پيداست امام عليه السلام اين نامه را در جواب نامه‌اى نوشته است كه از سوى معاويه به آن حضرت بعد از جنگ نهروان و كشتن خوارج خدمت آن حضرت فرستاده شد.

به گفته ابن ابى‌الحديد امام عليه السلام در اين نامه تلويحا اشاره به حديث معروف پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌كند كه به آن حضرت فرمود:

«أُمِرْتُ بِقِتَالِ النَّاكِثِينَ وَالْقَاسِطِينَ وَالْمَارِقِينَ؛

من مأمور شدم به پيكار با پيمان شكنان و ظالمان و از دين خارج شدگان». [١] و در بيان ديگرى آمده است:

«أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ عَلِىّ بن ابى طالب بِقِتَالِ‌

النَّاكِثِينَ وَالْقَاسِطِينَ وَالْمَارِقِين». [٢]

بنابراين معاويه كه از اين حديث باخبر بود با ديدن جنگ‌هاى جمل و نهروان مى‌بايست از خواب غفلت بيدار مى‌شد، چرا كه سخن پيامبر درباره على عليه السلام و جنگ‌هاى او كاملًا به وقوع پيوسته بود و از اين رو امام نامه را چنين آغاز مى‌كند، مى‌فرمايد: «اما بعد از حمد و ثناى الهى زمان آن فرا رسيده است كه تو از مشاهده حقايقِ روشن با چشم بينا بهره‌مند گردى (و ادعاهاى باطل خود را كنار بگذارى)»؛

(أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ آنَ‌ [٣] لَكَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ‌ [٤] الْبَاصِرِ [٥] مِنْ عِيَانِ الْأُمُورِ، فَقَدْ

سَلَكْتَ مَدَارِجَ‌ [٦] أَسْلَافِكَ بِادِّعَائِكَ الْأَبَاطِيلَ)

. منظور از

«مَدَارِجَ أَسْلَاف»

همان برنامه‌هاى ابوسفيان در مقابله با پيغمبر اسلام‌

[١]. شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحديد، ج ١٧، ص ٢٤ (اين حديث در لسان العرب نيز در ريشه «قسط» نقل‌شده است)

[٢]. مستدرك الصحيحين، ج ٣، ص ١٣٩

[٣]. «آنَ» فعل ماضى است از ريشه «أيْن» بر وزن «عين» به معناى نزديك شده و وقتش فرا رسيده است‌

[٤]. «اللّمْح» در اصل به معناى درخشيدن برق است سپس به معناى نگاه كردن سريع آمده است‌

[٥]. «الباصِر» به معناى نگاه دقيق است و اين دو واژه «لمح» و «باصر» هنگامى كه با هم به كار مى‌رود مفهومش اين است كه با يك نگاه دقيق و سريع چيزى را نگريستن‌

[٦]. «مَدارج» جمع «مَدْرَجه» به معناى گذرگاه است‌