انقلاب اسلامی زمینه ها و پیامدها - محمدی، منوچهر - الصفحة ٩٢
حركت لشكريان اسلام براى عزيمت به ميدان كارزار از مساجد آغاز مىشده است. در دوران انقلاب هم بهطور طبيعى و براساس اين سابقه تاريخى، مساجد ايران نقش خود را بازيافتند و مركز مبارزات ضدرژيم شدند. حمله به مسجد گوهرشاد در زمان رضاشاه و كشتار مردم، به توپ بستن حرم امامرضا (ع) توسط روسها و همچنين حمله و به آتشكشيدن مسجد جامع كرمان و كشتار مردم، نشانگر اهميت مسجد در اين مبارزات و استفاده از آن بهعنوان سنگر مبارزه و همچنين سمبل عنادى است كه قدرت سياسى نسبت به اين مكان مقدس داشته است. و اما مهمتر از اينها نقش روحانيان و علماى مذهبى در رهبرى و سازماندهى حركتهاى انقلابى است كه بايد بيشتر به آن پرداخت. روحانيت شيعه، بهخصوص روحانيت ايران، داراى ويژگىهاى خاصى است كه در اجراى نقش مردمى- انقلابى آنها فوقالعاده مؤثر بوده است. اين ويژگىها عبارتند از:
١. جايگاه اجتماعى روحانيان: اكثريت قريب به اتفاق روحانيان از ميان طبقات فقير و محروم جامعه و اغلب از روستاها برخاستهاند و درد و رنج تودههاى اجتماعى را لمس كردهاند و با آن بزرگ شدهاند.[١] در حالىكه طبقات تحصيلكرده و روشنفكر كه در بسيارى از حركتهاى سياسى- اجتماعى رهبرى مبارزات ملى را بر عهده مىگيرند، طبقهاى ممتاز را با فرهنگ خاص خود تشكيل مىدهند كه از توده مردم جدا شده است و حتى ارتباط معنوى خود را با آنها از دست داده است.
٢. استقلال اقتصادى: برخلاف روحانيان اهلسنت كه به استخدام دولت درآمده و امرار معاش آنها به دستمزدى بستگى دارد كه از دولت دريافت مىكنند، روحانيان شيعه داراى استقلال مالى از سيستم سياسى مىباشند و معاش آنها به كمكهاى گوناگونى بستگى دارد
[١]. بر اساس بررسى آمارى مايكل فيشر از مدرسه علميه آيتالله گلپايگانى در قم كه در سال ١٣٥٤ به عمل آمده است، از ميان ٢٥٦ نفر طلاب مدرسه، ١٢٨ نفر( ٥٠%) از روستاها، ٥٦ نفر( ٢٢%) از خانوادههاى روحانى و ٦٢ نفر( ٢٨%) از طبقات متوسط و پايين شهرى بودهاند. بنگريد به:
Michael M. J. Fischer, IRAN: From Religious Dispute to Revolution, P. ٠٨.
نگارنده نيز در سال ١٣٦٤ در يك بررسى مشابه درباره طلاب مؤسسه« در راه حق» در قم، به اين نتايج دست يافت: از بين ٢٠٠ طلبه اين مؤسسه، ٢٥% از خانوادههاى كشاورز و ١٥% از خانوادههاى دامدار، ١٠% از خانوادههاى روحانى و ٥٠% از طبقات متوسط شهرى بودند.