هم در برابر حكومت مصدق قرار گرفتند. بديهى است كه اين ميانجى‌گرى متضمن منافع آمريكا بود. اما ظاهراً آنچه موجب تشديد مخالفت آمريكا با مصدق و دخالت سيا در اين ماجرا شد، بهانه قدرت يافتن كمونيست‌ها در ايران و خطر يك كودتاى كمونيستى در اين كشور بود. در عين حال، عامل مهم داخلى كه سقوط مصدق را تسهيل كرد، محروم‌شدن وى از حمايت روحانيت و اكثريت مردم بود؛ يعنى همان كسانى كه در به‌قدرت رسيدن او نقش مهم و اساسى داشتند به‌خاطر رويّه خودكامانه‌اى كه مصدق در پيش گرفته بود، به تدريج از وى جدا شدند و به مخالفت با وى برخاستند. با حضور نيافتن مردم در صحنه سياسى، كودتاى انگليسى- آمريكايى به‌سادگى تحقق يافت.

آمريكا و انگليس كه در اين مرحله بر سر مسائل ايران به تفاهم كامل رسيده بودند، براى اجراى نقشه خود سرلشكر فضل‌الله زاهدى را كه مدتى هم وزيركشور مصدق بود، برگزيدند و به اين ترتيب در مرحله اول اجراى اين طرح، شاه را وادار به صدور حكم عزل مصدق از مقام نخست‌وزيرى و انتصاب زاهدى نمودند. اين احكام در شرايطى صادر شد كه دكترمصدق با انجام رفراندوم، مجلس شورا را منحل كرده بود و امكان هرگونه مقاومتى را از نمايندگان دولت گرفته بود. مصدق از قبول حكم عزل خود امتناع كرد و ابلاغ شبانه اين حكم را به‌وسيله سرهنگ نصيرى، از افسران گارد سلطنتى (كه بعدها رئيس سازمان مخوف ساواك، شد) به‌عنوان كودتا تلقى نمود. شاه كه از واكنش مصدق به وحشت افتاده بود و مى‌ترسيد مصدق دستور بازداشت خود او را هم صادر كند از كشور گريخت. ولى طراحان كودتا مرحله دوم را با ايجاد آشوب و بلواى خيابانى و استفاده از بخشى از نيروهاى مسلح اجرا نمودند و حكومت مصدق را كه از حمايت رهبران مذهبى محروم شده بود و پشتوانه ملى خود را هم تا حدود زيادى از دست داده بود، سرنگون كردند.

خبر سقوط مصدق در رم به گوش شاه رسيد، اما شاه فرارى و سرگردان، نخستين گزارش‌هاى خبرگزارى‌ها را درباره اين واقعه باور نمى‌كرد تا آنكه موضوع قطعى شد. شاه كه پيش از آن خواب بازگشت به سلطنت را هم نمى‌ديد، ناگهان زبان باز كرد و فرار خود را از ايران اقدامى وطن‌پرستانه و حساب‌شده براى تحريك احساسات ملى عنوان كرد. او در