دكتر مصدق كه بر اساس موج احساسات ناسيوناليستى و مبارزات ضدانگليسى مردم ايران به صدارت رسيده بود، از جهات مختلف براى شاه مايه دردسر و نگرانى شد. پشتوانه ملى مصدق كه با حمايت رهبران مذهبى به‌ويژه آيت‌الله كاشانى توأم شده و نيرويى بلامعارض پشت‌سر او قرار داده بود، هرگونه توانايى مقابله و خودنمايى را از شاه گرفت و او را در ضعيف‌ترين موضع خود از آغاز دوران سلطنت قرار داد. دوران حكومت مصدق كه دو سال و اندى به طول انجاميد براى محمدرضا شاه از تلخ‌ترين و خفت‌بارترين ايام سلطنت به‌شمار مى‌رفت، مصدق عملًا تمام اختيارات شاه را سلب كرد و هنگامى كه در اواسط زمامدارى خود به بهانه مخالفت شاه با انتصاب او به‌عنوان وزير دفاع، استعفا داد، شاه با يك قيام عمومى به رهبرى آيت‌الله كاشانى در ٣٠ تير سال ١٣٣١ مواجه شد و پس از چند روز ناچار به دعوت مجدد دكترمصدق به حكومت شد. اين‌بار مصدق كه با قدرت و اختيارات بيشترى بر سركار آمده بود، اختيار امور ارتش و نيروهاى نظامى را هم از شاه گرفت. سپس خواهران و برادران و حتى مادر شاه را به خاطر دخالت‌هاى ناروا و غيرقانونى در كار دولت، از كشور اخراج كرد. اخراج اشرف، خواهر دوقلوى شاه، بيش از ديگران موجب تضعيف روحيه شاه شد، زيرا اشرف بيش از هر كس ديگرى در شاه نفوذ داشت و در موارد حساس و بحرانى به او قوت‌قلب مى‌داد. مصدق با اخراج اشرف از ايران مقدمات سقوط خود را نيز فراهم ساخت، زيرا اين زن فعال و حيله‌گر پس از تبعيد، آرام ننشست و نخستين تماس‌ها با سازمان اطلاعات مركزى آمريكا (سيا) به‌وسيله او برقرار شد. سيا به‌دنبال اين تماس‌ها با همكارى انتليجنس سرويس انگليس، براى براندازى حكومت مصدق دست‌به‌كار شد و يكى از اعضاى برجسته اين سازمان به نام كرميت روزولت‌[١] مأمور اجراى اين طرح گرديد.

ناگفته نماند كه آمريكا در اوايل حكومت مصدق به‌علت اعمال نفوذ كمپانى‌هاى نفتى آمريكا و سهمى كه آنها از نفت ايران مى‌خواستند كم‌وبيش با دولت مصدق همكارى مى‌كرد، ولى پس از آنكه ميانجى‌گرى آمريكا نيز براى حل مسئله نفت به‌نتيجه نرسيد، آمريكايى‌ها

[١]. بنگريد به: مايكل لدين و ويليام لويس، كارتر و سقوط شاه، به نقل از: محمدرضا پهلوى، اعترافات شاه مخلوع، ص ٧٤ و ٧٥.