انقلاب اسلامی زمینه ها و پیامدها - محمدی، منوچهر - الصفحة ١٧٢
كمونيستى در خاورميانه بود. اولين حزب كمونيست ايران در سال ١٣٠٠ هجرى شمسى تأسيس گرديد و تا سال ١٣١٠ كه توسط رضاشاه به خاطر تبليغ ايدئولوژى ماركسيستى غيرقانونى اعلام شد، فعال بود. در سال ١٣٢٠ بعد از اشغال ايران توسط قواى متفقين و عزل رضا شاه، حزب كمونيست تحت نام حزب توده ايران، دوره جديدى از فعاليت خود را آغاز كرد. دليل انتخاب نام توده براى حزب، علىرغم پيروى حزب از ايدئولوژى ماركسيسم- لنينيسم اين بود كه جامعه مسلمان ايران، زمينه لازم را براى پذيرش افكار و ايدههاى كمونيستى نداشت و اين اقدام صرفاً براى فريب مردم بود.[١]
مدت چهل سال فعاليت علنى و مخفى حزب توده و استفاده از تجربيات احزاب كمونيست ساير كشورها، بهويژه ارتباط مستمر با حزب كمونيست روسيه شوروى و اوضاع آشفته ايران به اين حزب امكان داده بود كه بعد از جنگ جهانى دوم در ايران پايگاهى نسبتاً قوى كسب نمايد. ولى از آنجا كه اين حزب آلت بىاراده سياستهاى روسيه شوروى بود و از آنجا دستور مىگرفت، نتوانسته بود در قبال مسايل ايران، سياست روشن، يكنواخت و مستقلى اتخاذ نمايد. در نتيجه، عدهاى از اعضاى صادق حزب سرخورده شدند و كناره گرفتند و انشعابهاى متعددى از حزب صورت گرفت.
از طرف ديگر هر زمان كه تفاهمى ميان دولت مركزى ايران و قدرتهاى بزرگ به خصوص روسيه شوروى صورت مىگرفت و زمينه بينالمللى مساعد مىشد، دولت ايران اقدام به قلع و قمع آنها مىكرد.
در دو مورد، چنين وضعيتى براى حزب توده ايران پيش آمد: يكى پس از ١٥ بهمن ١٣٢٧ و به دنبال ترور شاه بود كه به حزب توده نسبت داده شد. در آن زمان حزب مزبور منحل اعلام گرديد و ضربه سختى را تحمل كرد. كودتاى ٢٨ مرداد ٣٢ و كشف شبكه مخفى افسران حزب توده هم منجر به از هم پاشيدن حزب در داخل كشور گرديد و كادر مركزى حزب مجبور به فرار از ايران شد.
پيش از پيروزى انقلاب اسلامى به خاطر تفاهم و نزديكى كه بين شاه و دولت روسيه
[١].Farhang Jahanpour ,"Iran :The rise and fall of the Tudeh party ",world today ,April ٤٨٩١ ,P .٣٥١ .