گذشته از آنكه مرحوم ميرزاى آشتيانى (م ١٣١٩ ق) محور اصلى مبارزه بود، اما شيخ فضل اللّه با ارتباط نزديكش با ميرزاى شيرازى توانست حكم تحريم را از سامراء گرفته و به سبب فتوا يكباره قرارداد «رژى» و عواملش را به شكستى ذلت بار كشانيد.[٢]

آرى،

«در آن نهضت بزرگ كه قدرت برتر و تسلط بيگانه على‌رغم همه نفوذ و ريشه‌اى كه در جميع اركان دربار و دولت ايران داشت، و با رواج رشوه ...

همه را به تباهى كشيده و همگانرا برده خويش مى‌دانست، نفوذ روحانيت و ريشه پردوام مذهب در دل و جان ملت طعم تلخ شكست را بديشان چشانيد و نشان داد كه قدرتى مافوق قدرت روس و انگليس هم وجود دارد. در آن وقايع حاج شيخ در تهران رياست داشت و در صف پيشوايان دينى مشوق و محرك مردم در مخالفت با امتيازنامه رژى بود».[٣]

نقش شيخ در حركت عدالتخانه‌

مرحوم شيخ در ابتداى جنبش در پديدآوردن فكر- و رهبرى- وجود عدالتخانه و تدوين قانون اساسى نقش آشكارى را برعهده گرفت.[٤]

«وى در ابتدا با دو عالم بزرگ ديگر (بهبهانى و طباطبايى) متحد بوده و از مشروطيت پشتيبانى مى‌نمود و مقامات عالى علمى او نقش او را مؤثر مى‌كرد»؛[٥]

[١]. اعظام قدسى، خاطارات من، ج ١، ص ٤١.

[٢]. تيمورى، تحريم تنباكو، ص ٤١.

[٣]. موسوى، خاطرات احتشام السلطنه، صص ٥٧٢- ٥٧٣( با اندكى تغيير).

[٤]. كرمانى، تاريخ بيدارى ايرانيان، ج ١، ص ٥٦٠.

[٥]. تقى زاده، خطابه تقى زاده، شماره ٣، ص ٦٦.