اختران فقاهت بررسى زندگى علمى و سياسى گروهى از علماى سده اخير - انصارى قمى، ناصر الدين - الصفحة ٢٣٨
سپس، وى اسبسوارى، دامپزشكى، پهلوانى، شنا، سپاهيگرى، آشپزى و ديگر فنون را آموخت.
او در طول زندگىاش، به سمت استادى كالج راجكمار، سرپرستى علوم دينى، ميرمنشى حكومت، وزارت ايالت نرستگه گره رسيد. سپس، در ١٨٨٦ م وى همراه راجه پرتاب سنگه، عازم انگليس شد و در همانجا براى تحصيل علم حقوق ماند و زبان آلمانى را هم فراگرفت. او پس از بازگشت به وطن، در ١٨٩٠ م به كار و تدريس وكالت و علم حقوق در كالج مركزى ميوراله آباد پرداخت. او براى ادامه تحصيل زنان كوشش كرد. لذا، وى بيشتر وقت خود را به امور دبيرستان دخترانه «مسلم» لكهنو اختصاص داد، و اندوختههايش را به صندوق كمك به تعليم زنان مىپرداخت.
وى فردى اديب بود و صدها شعر عربى، فارسى، اردو و انگليسى را از حفظ داشت. مىتوان او را قانونگذار و مصلح ملت دانست؛ چراكه نيازهاى مردم را برطرف مىكرد. اين نوع شخصيت، براى نسل جديد جاذبه داشت. سرانجام در ٦٥ سالگى در سال ١٣٢٥ ه. ق/ ١٩١٧ م درگذشت.
از آثار وى، كتابهاى: فقه اللسان (عربى چاپى)، الحقوق و الفرائض، امور عامه (عربى چاپى)، علم القانون و علم الاخلاق (فارسى و اردو) را مىتوان نام برد.[١]
٢. سيد اعجاز حسين موسوى، كه دومين برادر مير حامد حسين، و از بزرگان علما و اعاظم فقها بود، در ٢ رجب المرجب ١٢٤٠ ه. ق زاده شد. از نخستين روزهاى كودكىاش، آثار بزرگى، استعداد و علم در او به چشم مىخورد. وى نزد پدرش و علماى ديگر فقه، اصول، تاريخ، حديث، رجال، كلام و تفسير را فراگرفت و از سيد حسين سيد العلماء و سيد محمّد سلطان العلماء اجازات علمى دريافت كرد. او به پيروى از سيره خانوادگىاش، به بحث، تحقيق و تتبع روى آورد
[١]. مرتضى حسين، مطلع انوار، صص ٤٥٢- ٤٥٤.